Không hoành tráng, rạng rỡ, lung linh sắc màu như đất Sài Gòn; không thâm trầm cổ kính như cố đô Huế. Tết trên đất Hà thành có một chút giá lạnh se sắt, có một chút nồng nàn của mùa hoa đào, có một chút sặc sỡ sắc màu dân gian của phố Hàng Mã, có một chút ngọt ngào hoa trái phố Hàng Đường. Tưởng chừng chỉ một bàn tay với là ta đã chạm tay ngay cỗ Tết của ngày xưa là vậy.

 

 

Để tìm hiểu một chút phong vị ngày Tết xưa, chúng tôi đã tìm đến nhà ông Ngô Văn Bằng, năm nay 66 tuổi, ngụ ở 46 Hàng Bè. Nhà ông bảy đời ở đất kinh kỳ nhưng ông chỉ nhận mình là người “ngụ cư lâu đời” chứ không phải là dân Hà Nội gốc. 

 

Ông bảo mình chỉ có khái niệm là dân Hà Nội lâu đời chứ không quan niệm là dân Hà Nội gốc. Dân Hà Nội cũng là dân nông thôn mà ra, ở lâu hóa thị thành ấy mà. Nói là vậy nhưng cái cung cách ông nói chuyện, nhấn nhá câu chữ đã rõ nét thanh lịch của người Tràng An.

 

 

Ngày xuân vãn cảnh tại Văn Miếu

 

 

Ông cứ miên man nhớ về Tết xưa. Ông bảo, các cụ ngày xưa thường cấm cửa con cháu, không cho ra khỏi nhà vào đêm trừ tịch. Ngày 30 Tết phố xá vắng hoe chứ không rộn ràng tấp nập như bây giờ. Không khí ngày Tết cũng dần thay đổi theo tháng năm. Hồi đó, ngày Tết đã biết hướng ra, chia sẻ cộng đồng, chứ không chỉ riêng lo cho gia đình mình.

 

Ông Bằng còn nhớ mẹ ông hay dắt ông đem quà bánh vào trại tế bần để thăm nom người cơ nhỡ. Hay những năm tháng chiến tranh, chưa giành được hòa bình, thống nhất đất nước thì ngày 30 Tết là ngày suy nghĩ nhiều về sự hội tụ, sự phân ly. Người nào cũng có nỗi nhớ cho riêng mình.

 

Thường thì, cỗ cúng đêm giao thừa, hay còn gọi là cúng thông thiên rất quan trọng với người dân Hà thành. Họ thường bày biện một con gà trống hoa luộc, được bẻ chéo cánh theo tư thế quỳ, mỏ gà được cắm một bông hoa hồng.

 

Lễ cúng còn có thêm mâm ngũ quả, cây nêu thì đã được giản tiện bỏ bớt vì kinh kỳ vốn đất chật, người đông lấy đâu ra khoảng sân trống để cắm cây nêu ngày Tết. Sau khi bày biện lễ vật xong, đến thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, gia chủ khấn vái, dâng sớ báo cáo thiên đình và xin cho bản thân khỏe mạnh, gia quyến bình an.

 

 

Học sinh, sinh viên vẫn giữ thói quen sờ đầu rùa lấy hên đầu năm

Trong những nét đặc trưng của phong tục Tết cổ truyền dân tộc, Giáo sư Trần Văn Khê cho biết: “Thích nhất là ngày Tết, đêm ba mươi thường có một mâm cơm mà người ta thường gọi là bữa cơm rước ông bà. Con cái làm việc ở xa, ngày Tết cũng trở về cùng anh em trong gia đình rước ông bà. Mà rước ông bà tức là nhớ lại những người đã sinh ra ông bà cha mẹ mình, nhớ về tổ tiên, tức là tìm về cội nguồn, để mà nhớ cội nguồn, thương cội nguồn, nhớ ơn sanh thành, dưỡng dục. Ngày Tết chẳng những là ngày nhớ ơn như thế, mà còn nhớ ơn cả những người thầy dạy. Do vậy, người ta mới nói rằng “mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy”, mà “thầy” ở đây không chỉ riêng là những người thầy giảng dạy, mà cả những người thầy thuốc đã đem lại sức khỏe cho mình. Phong tục ngày Tết nhớ lại bao nhiêu con người, nhớ lại mọi người, nhớ ơn mọi người, đó là một phong tục tốt. Phong tục thứ hai là không bao giờ ngày Tết ăn nói không được êm ái dịu dàng, không bao giờ được nói những tiếng nặng nhẹ, không được chửi mắng, hùng hổ. Ngày Tết phải ráng giữ sự bình tâm và hiền hòa với tất cả mọi người. Đó cũng là một phong tục rất tốt”.

 

Một tập tục cũng không kém phần quan trọng là chọn người xông đất cho gia đình. Thường là chọn người hạp vía, hạp tuổi. Vào thời khắc giao thừa hoặc sáng mồng một Tết, trẻ con thường bị người lớn cấm bén mảng ra đường. Họ sợ trẻ con chui vào nhà ai, nhà đó dông cả năm thì bị tội.

 

Bây giờ ông Bằng thấy người Hà Nội trẻ ăn Tết mang tính cộng đồng và hướng ngoại hơn. Thế nhưng dù thời gian có trôi chảy thế nào thì phong tục chung vẫn thế. Mồng một Tết dành cho đi lễ họ hàng, mồng hai Tết đi thăm bạn bè, mồng ba đi Tết thầy.

 

Ông Bằng nhớ, sau năm 75 ông vào thăm họ hàng ở Sài Gòn. Ông cứ tròn mắt lạ lẫm khi thấy ba ngày Tết mà thiên hạ lại ùn ùn rủ nhau ra Ô Cấp tắm biển (tên gọi của Vũng Tàu lúc bấy giờ). Và rồi Tết đất Sài Gòn nóng quá. Thiên hạ cứ thi nhau mở tủ lạnh lấy bia uống ừng ực thay vì pha một ấm trà Bắc như ở đất Hà thành. Rồi thì dưa hấu cứ bổ lấy bổ để hết quả này đến quả kia chỉ để giải khát trước cái nóng của đất phương Nam. Lúc đó ông Bằng lạ lắm.

 

Lên chùa Trấn Quốc đốt nhang

Ông Bằng bảo đặc trưng của ngày Tết Hà Nội là mưa dầm, gió Bấc với nhoe nhoét bùn của con đường ướt đẫm mưa phùn. Nhưng không thế thì không ra cái Tết Bắc. Tết mà không mưa phùn lại đâm ra nhớ. Một vài năm tiết trời hanh hao thì ăn Tết vui hơn. Người ta thường nói đùa rằng Tết nắng là Tết của người nghèo, vì người nghèo thì làm gì có tiền để sắm cho mình một chiếc áo bông chần che chắn cái giá lạnh của tiết xuân.

 

Nhưng dù tiết trời ra sao đi nữa thì thiên hạ vẫn tấp nập lên chùa lễ Phật, vãn cảnh, du xuân. Và họ nhẩn nha đi chùa cho đến Rằm tháng Giêng vì “Lễ quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng”. Ông Bằng thì hay đi đền Lộc Sơn để lễ Đức Thánh Trần, hoặc đi chùa Sở (Phúc Khánh) vì ngày xưa cả gia đình ông quy y ở đấy. Đầu xuân lên chùa đốt thắp một nén nhang, đốt một nén trầm, thành kính khấn vái những ước muốn cho năm mới đã là thói quen của người dân Hà thành.

 

Một phong tục cũng không kém phần thú vị là thú đi sắm đồ Tết. Hồi đó, nhà nhà chú mục vào việc bày biện, sửa soạn cho cái Tết chung của đại gia đình. Tùy theo hoàn cảnh gia đình, trung lưu hay giàu có mà việc sắm sanh, bày biện cũng có phần khác đi. Thiên hạ hay rủ nhau lên nhà bà Phúc Nguyên để mua vải vóc may mấy bộ đồ Tết. Đi chợ nhưng cũng để chào hỏi dăm câu, mời mọc nhau Tết đến chơi nhà. Hồi đó, 36 phố phường còn nhỏ lắm, chưa Tây hóa nhiều. Cư dân ở phố cổ hầu như biết nhau hết.

 

Đặc biệt thứ nhất là từ ngày xưa, người ta nói rằng phải có những cỗ Tết vào những ngày Tết cổ truyền, bởi vì “đói thì ăn cơm cha mà muốn no thì phải ăn ba ngày Tết”. Phong tục Tết ngày xưa rất quan trọng chuyện ăn uống, vì vậy, người ta thường không nói mình “lễ Tết” mà là “ăn Tết”. Nhưng mà cái “ăn Tết” ở đây quan trọng không phải là lựa những món ngon vật lạ, mà là lựa những món có thể để được lâu, lựa những món liên quan đến truyền thống của chúng ta.

 

Gánh hàng hoa ngày Tết

Giáo sư Trần Văn Khê cho biết: “Ở ngoài Bắc thì luôn nhớ đến câu: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràn pháo, bánh chưng xanh”. Không có thịt mỡ, không có dưa hành, không có bánh chưng là không phải ngày Tết. Điều đó làm nên nét đặc trưng của món ăn ngày Tết. Thế nhưng miền Bắc thích ăn bánh chưng còn miền Nam thì lại thích bánh tét, dưa hành của miền Bắc thì trong Nam lại là dưa giá. Miền Trung thì không ăn dưa hành, không ăn dưa giá, mà là ăn dưa món. Thành ra ba miền, mỗi miền lại có một thứ dưa ăn ngày Tết khác nhau. Ngoài ra, ngày Tết miền Bắc, vì thời tiết lạnh nên luôn luôn có loại thịt đặc biệt là thịt đông. Trong Nam thì lại có thịt kho nước dừa. Về giò chả thì miền Bắc có chả lụa, chả quế. Còn chả đầu (giò thủ) thì cũng rất đặc biệt và đều ngon dù ở bất cứ miền nào”.

 

Vậy là Tết đến các bà, các chị rủ nhau cùng sắm sanh cỗ bàn. Tựu trung lại nhà nào cũng có xào giò, gói bánh chưng. Các bà, các cô khoe khéo qua việc gói bánh chưng sao cho cao thành, không bị bẹt, bị mỏng. Ngày ấy còn thông dụng việc gói bánh chưng gấc với cái bánh đỏ tươi với ước nguyện cầu mong phú quý cho năm mới. Người Hà Nội gốc còn nhớ mãi hiệu tiệm của nhà bà Ích, phố Tuệ Tĩnh. Bà Ích vốn nổi danh với việc bán bánh chưng gấc với nhân đậu ngọt vàng óng, nếp ửng đỏ vương vấn chút màu xanh của lá dong.

 

Cỗ bàn ngày Tết của các gia đình Hà Nội thông dụng có mấy món: nấu nấm, nấu bóng, rồi thịt kho tàu, thịt đông, cá thu kho thịt lót nồi, dưa góp, chè kho… Thường là các món ăn sẵn, để dành lâu được vì mấy ngày Tết thiên hạ kiêng đỏ lửa bếp. Rồi còn các loại mứt quất, mứt bí, mứt sen...

 

Ngày nay, các cô gái không phải tốn công nhiều trong các gian bếp như ngày xưa. Thay vào đó, họ lại có thú vui dạo phố để tìm mua vật dụng, hàng bánh cho gia đình. Cũng vẫn phố xá ngày xưa ấy, cũng vẫn bánh mứt cổ truyền ấy, hương Tết ngày xưa cứ như lưu truyền mãi, quẩn quanh mãi với Hà Nội 36 phố phường.

 

Thật không lạ gì khi nhiều người, có cần ra khỏi đất nước đâu, chỉ cần xa đất kinh kỳ một tí lại nhớ quay quắt mùi Tết của một Hà Nội trong ký ức. Tất cả cái không gian Tết, cái hơi Tết, cái hương vị Tết không thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào mà phải ở ngay đất Hà thành này đây.