Đền Nen khởi dựng vào thế kỷ XV, được tôn tạo quy mô lớn vào năm Giáp Thìn đời vua Lê Dụ Tông (1724) và sau một số lần trùng tu, tôn tạo, đến năm 1921 thời vua Khải Định nhà Nguyễn, đền mới có diện mạo hoàn chỉnh trên một không gian rộng (5ha) với các công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo, đạt đến đỉnh cao của kỹ - mỹ thuật, cách bố trí đăng đối hài hòa trên một trục thần đạo, phong cách trang trí sinh động qua bàn tay khéo léo của các nghệ nhân xưa. Trong đó, tam quan kiến trúc hai tầng tám mái của đền Nen được đánh giá là một trong những hệ thống tam quan đẹp trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.

Hiện có 13 xã của huyện Thạch Hà và xã Mỹ Lộc của huyện Can Lộc thờ chung tại đền, vì thế đền Nen còn có tên là đền Cả. Đền Nen thờ nhiều danh nhân lịch sử, những người có công trong công cuộc đánh giặc giữ nước, mở mang bờ cõi vùng biên ải phía Nam của nước Đại Việt xưa, trong đó nổi tiếng nhất là Uy Minh Vương Lý Nhật Quang.

Theo bài vị và văn cúng tại đền và những tài liệu lịch sử cho biết, đền Nen thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, Tả Đông Chinh, Hựu Dực Thánh, Tứ vị Thánh Nương (theo truyền thuyết là Thần biển Việt Nam), anh hùng dân tộc thời Trần “Quản quân mạnh lang” Hoàng Minh Tự, vị tướng có công lớn trong chiến thắng quân Nguyên Mông vào thế kỷ XIII…

Lý Nhật Quang là con trai thứ 8 của vua Lý Thái Tổ, đức ông là người thông minh, hiếu học, đức trọng, tài cao, yêu nước, thương dân. Năm 1039, ông được vua cha cử vào trông coi việc tô thuế tại vùng Hoan Châu (tức Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay).

Sách Việt điện u linh chép: “Ông giữ chức mấy năm, sợi tơ, sợi tóc của dân không hề xâm phạm, nổi tiếng liêm trực, nhân dân Hoan Châu mến mộ. Nhà vua càng quý mến ban cho tước hiệu: Uy Minh Thái tử, giao cho sứ mệnh trị nhậm quản dân ở châu này”.

Năm 1041, ông được bổ làm tri châu Nghệ An với tước hiệu: Uy Minh Hầu. Đây là mốc son quan trọng khẳng định vai trò và tầm ảnh hưởng to lớn của Lý Nhật Quang đối với vùng đất Nghệ Tĩnh lúc bấy giờ. Ông đã có công lớn trong sự nghiệp khai khẩn đất hoang, giữ yên bờ cõi. Uy của ông không những trong nước Đại Việt, mà nước Chiêm Thành cũng phải nể sợ, không dám xâm lấn một tấc đất của châu Hoan.

Khi Chiêm Thành có loạn, vua nước này phải nhờ ông đưa quân sang giúp. Bởi thế có một câu đối ở đền đã ghi: “Lôi kinh nhân phục khấu/Tuyền trạch vật an bang”, nghĩa là: (Uy vũ như) sấm sét làm kinh hãi người mà thu phục giặc, (Ân đức như) suối nguồn đem ích lợi cho vật, khiến yên vui đất nước

Do được lòng dân và có uy lớn, hoàng tử Lý Nhật Quang được triều Lý tin dùng. Năm 1044, vua Lý Thái Tông đã phong cho Lý Nhật Quang từ tước Hầu lên tước Vương - Uy Minh Vương và ban cho ông quyền Tiết Việt (tức thay nhà vua, định đoạt mọi chuyện chính sự tại vùng đất xứ Nghệ này).

Với trọng trách đứng đầu trấn Nghệ An, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang thể hiện tài kinh bang tế thế, dùng uy chế ngự, dùng ân để vỗ yên, dùng chính sách khoan giản và an lạc, tức là khoan dung, giản dị, gần gũi nhân dân, minh bạch các chế độ tô thuế, lấy việc dân no ấm, yên vui, hạnh phúc làm gốc của việc cai trị.

Để phát triển kinh tế, Ngài chiêu dụ dân lưu tán từ các nơi khác về khai khẩn đất hoang, lập nhiều làng ấp trù phú, tiếp nhận tù binh để lập nhiều làng mới ở vùng rừng núi, để họ được sinh sống như người dân bình thường, Ngài đã tiến hành hàng loạt các biện pháp khuyến nông như dạy cho dân trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa, mở rộng chăn nuôi, phát triển ngành nghề thủ công, cho xây các công trình thủy lợi, khai thông luồng lạch, đào sông để phát triển đường thủy, mở nhiều đường bộ giao thương với các vùng.

Tương truyền, Ngài đã cho mở đường thương đạo sang biên giới Việt - Lào… Ngài còn chú ý phát triển các ngành khai thác, rèn sắt, đóng thuyền… Lý Nhật Quang đã kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với quốc phòng bằng việc thời bình thì sản xuất nông cụ, thời chiến sản xuất vũ khí. Bên cạnh việc phát triển kinh tế, Lý Nhật Quang còn chăm lo sự nghiệp giáo dục văn hóa. Ngài cho mở nhiều trường học, xây dựng nhiều đền, chùa...

Về quân sự, Ngài xây dựng đội quân Nghiêm Thắng theo hướng Ngụ binh ư nông, lúc bình thường sản xuất làm ăn, lúc có chiến sự tham gia chiến đấu, bảo vệ bờ cõi, xây dựng đội quân mạnh canh giữ vùng biển rộng lớn, ngăn chặn ngoại xâm. Bên cạnh đội quân chủ lực, ông còn xây dựng các đội tân binh để bảo vệ trật tự, trị an làng xã. Dưới thời Lý Nhật Quang, triều đình không phải đưa quân vào đồn trú, mà lực lượng tại chỗ đủ sức đảm đương việc bảo vệ biên cương xứ Nghệ thành “Thành đồng vách sắt”.

Có thể nói, trong suốt 16 năm trị nhậm ở đây, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang đã có rất nhiều công lao củng cố, xây dựng xứ Nghệ từ vùng đất phên dậu, biên viễn được xếp vào diện “Trại” thành một “Trọng trấn” then chốt, một pháo đài kiên cố cả về quân sự, kinh tế và chỗ dựa lòng người không chỉ đối với nhà Lý hiện tại, mà cả các triều đại sau này.

Năm 1057, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang quy hóa và hiển Thánh ngay dưới chân núi Quả Sơn, huyện Đô Lương. Nhân dân xứ Nghệ vô cùng thương tiếc, khóc than như khóc cha mẹ mình. Sau khi mất, nhân dân trong vùng lập nhiều đền thờ ông, không những ở Quả Sơn, mà cả vùng Nghệ Tĩnh hiện nay, ước có trên 50 đền thờ.

Sử cũ còn ghi lại, sau khi hóa, Lý Nhật Quang đã hiển Thánh và luôn phù hộ cho việc đánh thắng nhiều kẻ thù nên các triều đại sau, mỗi khi xuất quân đánh giặc đều đến đền thờ thắp hương cầu Ngài phù hộ và sau khi thắng trận, lại về đền tạ lễ, báo công và phong sắc “Uy Minh Vương trác vĩ Thượng thượng thượng đẳng tôn thần vị tiền” thực đúng với câu “Sinh vi tướng, tử vi thần”.  Uy Minh Vương Lý Nhật Quang được các nhà sử học đánh giá rất cao, xếp một trong chín danh nhân của nước Đại Việt, theo thứ tự các vị thần được xếp đầu tiên.

Đền Nen còn gọi là đền Tam tòa Đại vương hay đền Cả, được xây dựng vào thế kỷ XV, trên khu đất rộng 5 ha ở thôn Phúc, xã Thạch Tiến (nay là xã Việt Tiến, huyện Thạch Hà). Đền thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (con trai thứ 8 của vua Lý Thái Tổ) cùng các vị nhân thần khác, đã có công đánh giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước. 

Đền có bố cục kiến trúc kiểu chữ Tam, gồm ba tòa: thượng điện, trung điện và hạ điện. Quần thể kiến trúc ngoài đền còn có nhà bái đường, nhà chuông, nhà bia, nhà tiền tế, miếu cộng đồng, tắc môn, cột nanh, hồ sen và sân vườn.

Trên mái của các tòa điện và các ngôi miếu nhỏ, kiến trúc hình tượng con rồng luôn được đề cao. Rồng được chạm khắc tinh xảo, thể hiện sự oai linh của vương triều, mang đậm dấu ấn nghệ thuật kiến trúc  thời Lý.

Tòa thượng điện là nơi đặt tượng thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang cùng các vị nhân thần, danh nhân lịch sử.

Gian hạ điện và trung điện là nơi để thờ các vị quan, tướng nhà Lý và thờ thổ địa.

Một bên cổng tam quan là tphù điêu chiến mã được đắp nổi, phía ngoài là phù điêu Hổ theo phong cách nghệ thuật thời nhà Lý. Tại ngôi đền, kiến trúc đắp phù điêu nổi được sử dụng nhiều như phù điêu các vị thiên tướng, tứ linh, hoa văn họa tiết cách điệu...

Bức phù điêu nổi "Lưỡng long chầu Hổ phù đội mặt trời" được đắp, khắc tuyệt đẹp trên bờ nóc đền

Tòa bái đường được ôm trọn bởi dãy cây si, tạo nên phong cách kiến trúc độc đáo cho ngôi đề

Từ cổng chính đi vào, phía bên phải là nhà bia đá ghi tiểu sử, công lao của Uy Minh Vương Lý Nhật Quang đối với vùng đất Nghệ Tĩnh xưa.

Cạnh nhà bia đá là nhà chuông được phục dựng, làm mới với kiến trúc hai tầng mái, bên trong đặt chiếc chuông cổ.

Hai con voi đá ở cổng chính được xây hàng trăm năm trước.

Chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức lễ khai hạ - cầu an tại đền Nen vào ngày mồng 7 tháng Giêng hằng năm.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa, tâm linh cũng như kiến trúc độc đáo, đền Nen được xếp hạng Di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh vào năm 2005 và xếp hạng Di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia vào năm 2009.

Ngọc Thắng

Nguồn: Báo Hà Tĩnh