Trước cách mạng tháng 8 năm 1945, Việt Ngọc là xã Ngọc Cụ, tổng Vân Cầu, huyện Yên Thế. Sau cách mạng tháng 8 năm 1945 là xã Hồng Kiều, huyện Yên Thế. Ngày 20 tháng 10 năm 1954 gọi là xã Việt Ngọc, huyện Tân Yên. Sau sáp nhập Đình Dĩnh nay thuộc xã Ngọc Thiện.

Đình Dĩnh thuộc thôn Dĩnh nằm liền kề UBND xã Việt Ngọc cũ. Đình được xây dựng từ thời Nguyễn, có quy mô lớn và kiến trúc rất hoành tráng. Đình Dĩnh xưa có bố cục kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm toà Bái đường 3 gian, 2 chái, hậu cung 3 gian được gắn kết với nhau tạo thành bố cục kiểu chữ đinh(J). Hai bên sân đình có hai dãy dải vũ, mỗi dãy 3 gian, phía trước có toà phương đình, có tường xây bao quanh.

Bái đường có các vì mái kết cấu thượng con chồng trụ giá chiêng hạ cốn, 6 hàng chân cột, sàn đã bị dỡ. Trên các đầu dư, các cốn con chồng đều chạm nổi  kênh bong, đề tài tứ linh, tứ quý rất sinh động. Ở các đầu kẻ chạm khắc trang trí rồng mây, trúc hóa long.

Tuy nhiên, qua hơn trăm năm thời gian và các cuộc chiến tranh nên đình Dĩnh xưa không còn nguyên vẹn mà chỉ còn lại toà phương đình. Toà đại đình được nhân dân địa phương khôi phục lại trên nền đình cũ gồm 3 gian, 2 chái.

Đình Dĩnh nằm trên thế đất cao, khách viếng thăm vượt qua thềm dốc nhiều bậc lên Nghi môn, tiếp theo là sân gạch, 7 bậc thềm lên hè tòa Phương đình. Qua Phương Đình là sân đình lát gạch bát và tòa Đại đình.

Nghi môn đình kiểu Tam môn Tứ trụ biểu, cổng chính là 2 trụ biểu cao, đỉnh trụ gắn tứ phượng, 2 cổng phụ kiểu vòm, trên cổng đắp nề trang trí rồng, hai trụ biểu phụ thấp hơn, đỉnh trụ gắn nghê chầu.

Toà phương đình của đình Dĩnh hiện nay còn khá nguyên vẹn, lợp ngói mũi, chồng diêm 8 mái. Tất cả 8 góc mái đều được đắp nổi hình lá đề uốn cong tạo ra phần đao cho phương đình. Trên đỉnh mái đắp nổi hình "lưỡng long chầu nguyệt", 4 góc bờ xối mái trên là hình 4 con nghê đang trườn, còn bốn góc mái phía dưới ở gần đầu đao được đắp nổi hình 4 con nghê đang chầu. Đầu đao gắn đầu rồng.

Phương đình ở vì giữa có kết cấu kiểu giá chiêng, còn 2 vì hai bên có kết cấu theo kiểu độc trụ, cánh báng đặt trên 16 cột gỗ lim. Các đầu dư cột cái đều được chạm khắc hình đầu rồng chân đạp vào cột, đầu vươn ra, bờm vuốt ngược tạo dáng chắc khoẻ. Vì chính giữ chạm hình mặt hổ phù, mũi to, bờm dựng, mắt lồi. Ở các bức ván mê của gian giữa được người nghệ nhân chạm khắc hình các con vật linh thiêng như: long, ly, quy, phượng. Song các nghệ nhân xưa đã lấy rồng làm biểu tượng trong tâm. Rồng được chạm khắc nổi hẳn lên, theo phong cách thời Nguyễn với bờm vuốt ngược lên, râu mép cong dài về phía sau, mắt lồi.

Các đầu bẩy của toà phương đình được chạm nổi đề tài tứ quý: tùng, cúc, mai, đào cùng cuốn thư và chữ thọ. ở hai bên vì nách để tạo ra 2 chái và góc đao, người nghệ nhân xưa đã tạo ra khoảng trống bằng cách gắn hai cột gỗ chạy từ khoảng trống giữa gian trái đi qua hai cột quân xuống phía dưới tường. Đó gọi là kẻ moi, làm cho toà phương đình thêm phần thoáng đãng, dễ nhìn mà không mất đi vẻ linh thiêng, tranh trọng của toà phương đình.

Qua toà phương đình, tiếp theo là sân đình và toà đại đình, với hai bên là hai cây đại và cây vải toả bóng mát. Trước cửa đình là bức hoành phi ghi bằng Hán tự: "Dĩnh cung đình" tức là cung đình Dĩnh. Phía sau đình là vườn cây bạch đàn, xa xa nữa là ngọn núi Đót thuộc xã Phúc Sơn.

Toà đại đình Dĩnh hiện nay gồm 3 gian, 2 chái 4 mái uốn đầu đao, chính giữa bờ nóc đắp nổi "lưỡng long chầu Nhật". Bốn góc mái được đắp nổi các linh vật, đầu đao gắn đầu rồng.

Tòa đại đình có kết cấu vì kèo theo kiểu giá chiêng, tiền kẻ, hậu bẩy. Đình gồm 4 vì kèo với 8 cột chính, nền lát gạch vuông đỏ, mái lợp ngói mũi. Hai bên cửa có hình chữ "Thọ" để tạo ô thoáng cho ngôi đình, hệ thống cửa bức bàn bằng gỗ bạch đàn.

Kết cấu vì nóc được chạm khắc trang trí mặt hổ phù. Vì nách của đình được chạm khắc trang chí theo chủ đề Tứ linh, vân mây cách điệu. Gian chính điện đặt ban thờ các vị Thành hoàng. Trên ban đặt ngai thờ, bài vị, hai linh vị, giá đọc văn tế và các đồ thờ khác.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, đình Dĩnh là nơi sinh hoạt của quân và dân ta. Năm 1943-1944, đình Dĩnh là địa điểm để bà Hà Thị Quế và ông Nguyễn Trọng Tỉnh về hoạt động cách mạng. Năm 1947, đình là lớp học tập của trường Ngô Sỹ Liên tỉnh Bắc Giang và Trường Hàn Thuyên (Bắc Ninh). Giai đoạn 1954- 1958, trụ sở làm việc của UBND xã đặt tại đình. Những năm 1965- 1966, đình Dĩnh là kho chứa lương thực, thực phẩm của xã để phục vụ kháng chiến.

Hiện nay, đình Dĩnh còn lưu giữ được một số đồ thờ quý, có giá trị như: ngai thờ, bài vị, giá đọc văn tế, linh vị, chiêng, trống...Hàng năm, vào ngày mồng 10 tháng Giêng âm lịch và ngày 10 tháng 9 âm lịch, dân làng tổ chức hội lệ, sinh hoạt diễn các trò chơi mang đậm tính dân gian như: chọi gà, cờ, hát tuồng...

Trong đình còn lưu giữ sắc phong, nội dung như sau: Phiên âm: "Bắc Giang tỉnh, Yên Thế phủ, Ngọc Cụ xã, tòng tiền phụ sự, nguyên tặng: Hiệu linh tôn đĩnh, hùng lược trác vĩ, dực bảo trung hưng, Cao Sơn thượng đẳng thần. Thanh lãng cao diệu, Địch cát khác tĩnh, dực bảo trung hưng Quý Minh thượng đẳng thần. Nhuận trạc hoằng phù, Bác lợi trừng khâm dực bảo trung hưng Tam Giang tôn thần. Hộ quốc tý dân, nẫm trứ linh ứng, tiết ban cấp sắc phong. Chuẩn kỳ phụng sự. Tứ kim chính trực trẫm tứ tuần, đại khánh tiết kinh ban bảo chiếu đàm ân lễ, long đăng trật: Cao Sơn thượng đẳng thần; Quý Minh thượng đẳng thần; Đặc chuẩn y cựu phụng sự Tam Giang tôn thần, trứ gia tặng: Uông nhuận trung đẳng thần, đặc chuẩn phụng sự dụng chí quốc khánh nhi thần tự điển, khâm tai. Khải Định cửu niên, thất nguyệt, nhị thập tứ nhật."

Dịch nghĩa:

Sắc cho xã Ngọc Cụ, phủ Yên Thế, tỉnh Bắc Giang cứ theo như trước phụng thờ. Nguyên được phong tặng là bậc : Hiệu linh đôn tĩnh hùng lược trác vĩ, dực bảo trung hưng Cao Sơn thượng đẳng thần. Thanh lãng cao diệu, Địch cát khác tính, dực bảo trung hưng Quý Minh thượng đẳng thần. Nhuận trạch hoằng phù, Bác lợi trừng khám dực bảo trung hưng Tam Giang tôn thần có công giúp nước, che chở cho dân, vô cùng linh ứng, đã từng được ban tặng sắc phong. Chuẩn cho địa phương phụng thờ. Đến nay, nhân dịp nhà vua tròn 40 tuổi có tổ chức đại lễ mừng tạo, ban ra bảo chiếu tỏ rõ ân lẽ của nhà vua, tăng thêm phẩm cáp cho các vị thần: Cao Sơn thượng đẳng thần, Quý Minh thượng đẳng thần; Đặc chuẩn cho địa phương cứ theo như cũ phụng thờ: Tam Giang tôn thần, gia tặng: Uông nhuận trung đẳng thần. Chuẩn cho địa phương phụng thờ thần vào những dịp lễ lớn, mừng vui đất nước. Hãy tuân theo sắc chỉ này.

Ngày 24 tháng 7 năm Khải Định thứ 9( 1924).

Đình Dĩnh được UBND tỉnh Bắc Giang xếp hạng là Di tích nghệ thuật kiến trúc cấp Tỉnh.

Châu Giang

Nguồn: Cổng thông tin điện tử xã Ngọc Thiện