Đình, chùa Quất Lâm được khởi dựng vào thời Lê Thuần Tông (1732) căn cứ vào dấu tích của hàng chục chân đá tảng, đá xanh, bia đá, mộ tháp thời Lê... và nội dung bia đá tứ diện, niên đại dựng khắc vào năm "Hoàng triều Long Đức vạn vạn niên tuế thứ Nhâm Tý niên, trọng đông, cốc nhật khắc..." cho thấy đây là một công trình cổ có quy mô cấu trúc đồ sộ.

Đình Quất Lâm có kiến trúc kiểu chữ Đinh (J) hiện gồm: Tòa đại đình 3 gian gỗ hồng sắc, kết cấu kiến trúc theo lối quá giang gác tường đơn giản, nối với 2 gian hậu cung.

Theo nội dung của 5 đạo sắc phong hiện còn ở đình, đình Quất Lâm thờ Thành hoàng làng là đức thánh Cao Sơn Đại vương, Quý Minh Đại vương và Quảng Hậu đại vương thời Hùng Vương thứ 18. Đình Quất Lâm vốn trước được nhiều triều đại đời sau ban các đạo sắc phong, nhưng hiện nay chỉ giữ được 5 đạo thuộc thời Nguyễn.

Cụm di tích lịch sử Đình - Chùa Quất Lâm

Chùa Quất Lâm thuộc cụm di tích lịch sử Đình chủa Quất Lâm.

Chùa Quất Lâm bao gồm Nghi môn Tam Quan, sân chùa, Tháp chuông, Phương đình,  Tòa Tam Bảo, nhà thờ Tổ, nhà thờ Mẫu, mộ tháp và các nhà phù trợ khác.

Tam quan chùa có bố cục kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm tòa bái đường và thượng điện. Tòa Bái đường 3 gian 2 chái, các bộ vì bằng gỗ lim kiểu thượng con chồng đấu kê hạ kẻ chuyền. Các cấu kiện gỗ được bào trơn soi gờ chỉ nhưng không chạm khắc hoa văn.

Trước đây, trong tòa Bái đường, Thượng điện và các ban thờ trong các nhà thờ khác có những bộ tượng thờ cổ rất phong phú thuộc thiền phái Trúc Lâm - Yên Tử, trải qua nhiều thế kỷ, nay chùa này chỉ còn giữ được một số pho tượng Phật thời Lê Nguyễn là 3 pho Tam Thế Phật, 1 pho Adiđà, 1 pho tượng Phạm Vương, 1 pho Thích Ca sơ sinh, 1 pho Thánh Hiền và 1 pho Đức Ông.

Hàng năm, vào các ngày 14, 15, 16 tháng Giêng âm lịch, nhân dân Quất Lâm tổ chức Lễ hội Đình, chùa Quất Lâm với các nghi thức rất phong phú và trang nghiêm như:  rước nước, rước thánh, tế lễ cùng hội dân gian truyền thống. Chùa Quất Lâm cũng tổ chức các sự lệ theo truyền thống của Phật giáo Việt Nam.

Ngày 14 chuẩn bị, ngày 15 rước kiệu từ đình đi thẳng đường cái ra đồng Bãi Trạng tế lễ, thực hiện nghi thức cúng thổ thần và Đức thánh Cao Sơn, Quý Minh)., chiều tối lại rước kiệu về đình và tổ chức tế lễ tại đình.

Phần hội bao gồm các trò chơi dân gian như: Đánh vật, cờ người, cướp cầu, kéo chữ: "Thiên hạ thái bình - trình quan mở hội", tam cúc điếm, bịt mắt bắt dê... Buổi  tối là các hoạt động hát chèo, diễn tuồng, hát cá ca trù ở đình, chùa.

Trong ngày hội, những người cao tuổi đều đến chùa lễ Phật, cầu phúc, cầu bình an cho gia đình và bản thân. Ngày 16 giã hội.

Cụm di tích lịch sử Đình, Chùa Quất Lâm được Ủy ban Nhân dân tỉnh Hà Bắc công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tình theo quyết định số 08/UB, ngày 23/01/1998.

Nguồn: Báo và Phát thanh truyền hình Bắc Ninh