Đền Hoàng Lục, xã Đình Phong (Trùng Khánh).

Đền Bà Hoàng thuộc thôn Phù Vạn, xã Kim Pha, châu Thạch Lâm, (nay là làng Nà Cạn, phường Sông Bằng, Thành phố). Tương truyền, đây là đền thờ bà Hoàng A Nùng, vợ ông Nùng Tồn Phúc, mẹ của nhân vật lịch sử Nùng Trí Cao. Bà đã có công lớn giúp con đánh giặc Tống xâm lược, bảo vệ châu Quảng Nguyên và biên cương Đại Việt.

Đền Kỳ Sầm ngự ngay chân núi Khau Sầm, thuộc Bản Ngần, xã Vĩnh Quang (Thành phố). Đền được dựng từ năm 1053, khi Nùng Trí Cao mất, đến nay vẫn giữ được những nét cơ bản hình hài xưa. Nùng Trí Cao là Thái bảo nhà Lý, nhận ấn Đô Tướng cai quản một vùng rộng lớn biên cương Đại Việt, dũng tướng văn, võ song toàn. Ông là thủ lĩnh châu Quảng Nguyên, có công lao to lớn đánh tan giặc Tống, gìn giữ quê hương và biên cương nước Đại Việt. Đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1993.
Đền Hoàng Lục còn gọi là đền Lũng Đính, châu Thượng Lang (nay là xã Đình Phong, huyện Trùng Khánh). Đền thờ An Biên tướng quân Hoàng Lục có công lớn đánh tan quân Tống xâm lược từ thời nhà Lý, giữ vững biên cương bờ cõi, mang lại thái bình cho dân. Khi mất, vua Lý truy phong là Đại vương, gia phong mỹ tự là Hạ đẳng thần; duệ hiệu là: "Sắc phong An Biên tướng quân, linh ứng uy liệt, giữ biên tích huống phù hưu, Hoàng Lục Đại vương". Đền được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2004. 

Đền vua Lê thuộc Làng Đền, xã Hoàng Tung (Hòa An), gắn liền với sự kiện lịch sử từ thời vua Lê Thái Tổ. Đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1995. 

Đại Việt từ thời triều Lý trị vì đất nước. Đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2008.
Đền Quan Triều (đối diện chùa Viên Minh), thuộc xã Xuân Lĩnh, châu Thạch Lâm (nay là làng Đà Quận, xã Hưng Đạo, Thành phố). Đền thờ danh tướng Dương Tự Minh có công lớn đánh giặc ngoại xâm, bảo vệ vững chắc vùng biên cương phía Bắc nước Đại Việt từ thời triều Lý trị vì đất nước. Nhà vua cảm phục gả con gái là công chúa Hồng Liên cho Dương Tự Minh. Khi hai người qua đời, nhân dân lập đền thờ ghi nhớ công lao vì nước, vì dân. Đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2008. 

Đền Dẻ Đoóng còn gọi là đền Giang Động, xã Hồng Việt (Hòa An), đền thờ các vị thần thiện, ác, thờ đá thần và tôn vinh văn hóa tín ngưỡng nho giáo ở địa phương. Đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2008.

Từ năm 2010 - 2014, có các ngôi đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, gồm: đền thờ Nùng Trí Cao, xóm Cốc Vường, xã Sóc Hà (Hà Quảng); đền thờ Nùng Trí Cao, đền thờ Trần Hưng Đạo, thị trấn huyện Quảng Uyên; đền thờ Quan Thánh, thị trấn Trùng Khánh (Trùng Khánh); đền thờ Trần Duy Trân, tại Ngườm Phục, xã Cách Linh (Phục Hòa); đền thờ Tô Thị Hoạn, xã Đồng Loan (Hạ Lang); đền thờ Nông Thống Lệnh, thị trấn Hùng Quốc (Trà Lĩnh). 

Chùa Đống Lân thờ hai anh em Trần Quý, Trần Kiên, từ thời Tiền Lê, hai người có công lớn với bản làng, trừ diệt ác quỷ (giả dỉn), ác xà (rắn ăn thịt người), ác điểu (chim ăn thịt, phá hoại mùa màng) mang lại cuộc sống yên bình, hạnh phúc cho nhân dân. Người anh là Trần Quý khi mất được chôn cất tại gò Đống Lân, còn Trần Kiên khi mất được an táng bên gốc cây đối diện với gò Đống Lân. Ghi nhớ công lao của hai anh em họ Trần, nhân dân xây dựng chùa thờ gọi tên chung là chùa Đống Lân thuộc xã Vu Thủy, châu Thạch Lâm (nay là xã Hưng Đạo, Thành phố). Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 1997. 

Chùa Viên Minh, làng Đà Quận, xã Hưng Đạo (Thành phố). Chùa được xây dựng từ thời nhà Lý, khi nhà Mạc lên Cao Bằng đã trùng tu lại, đến thời hậu Lê chùa được sửa sang tôn tạo và đúc chuông lớn, mở mang tiền đường, điện phật. Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2008. Đặc biệt, chùa nổi tiếng có đôi chuông lớn với bài minh bằng chữ Hán; chuông chùa được xếp hạng Di tích nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1993. Ngày 22/12/2016, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 2496/QĐ-TTg về việc Công nhận Bảo vật Quốc gia đối với đôi chuông chùa Viên Minh và đền Quan Triều.

Chùa Phố Cũ, phường Hợp Giang (Thành phố), thờ đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo Đại Vương), với chức năng "Tiền Thánh, hậu Phật" và còn thờ Quan Vân Trường, chùa được xây dựng từ thời nhà Nguyễn. Tại đây, ngày 22/8/1945, nhân dân các dân tộc thị xã Cao Bằng (nay là Thành phố) tổ chức mít tinh thành lập Ủy ban Hành chính lâm thời của Thị xã và lễ ra mắt Ủy ban Hành chính lâm thời tỉnh Cao Bằng. Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2002. 

Chùa Sùng Phúc, thuộc làng Huyền Ru, thị trấn Thanh Nhật (Hạ Lang). Ngôi chùa được xây dựng từ thời vua Trần Nhân Tông thế kỷ XIII để làm nơi thờ Phật và các nhân vật có công trấn ải vùng biên giới. Năm Cảnh Hưng thứ 43, chùa được đổi tên thành Sùng Phúc tự, có nghĩa sùng ái, yêu quý cái phúc, đức. Chùa thờ Quan Âm Bồ tát ở hậu cung, bên ngoài thờ Thiên vương đại thần, bên trái chùa thờ Thành hoàng Nguyễn Thành Vương, tức Nguyễn Đình Bá (quê Khoái Châu, Hưng Yên). Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1993.

Chùa Vân An, tọa lạc tại chân núi Vân Trung thuộc xóm Nà Chùa, xã Hồng Trị, thị trấn Bảo Lạc (Bảo Lạc). Chùa được xây dựng theo kiến trúc “tiền Thánh, hậu Phật”. Ngôi chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2006.

Lê Chí Thanh

Nguồn: Báo Cao Bằng