Nằm cách cổng thành phía Đông Thành Nhà Hồ 70 m, mặt trước hướng về phào nước của thành đá nhà Hồ, theo phong thủy, đình nằm đúng vị trí “đắc địa” của làng. Đình là một di tích quan trọng trong nhóm các di tích phụ cận của di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ.

Đình ban đầu được xây dựng bằng tranh tre dưới thời chúa Trịnh Tùng (1570 - 1623), là trang ấp của họ Trịnh nhưng lại giao cho quan đại thần họ Vũ là ông Vũ Khắc Minh cai quản. Ông Vũ Khắc Minh là người có công lao lớn đối với họ Lê và chúa Trịnh. Ông từ Hà Nam Ninh vào Thanh Hóa chiêu nạp con cháu họ Vũ và Nhân dân khai ấp họ Trịnh khôi phục lại làng Đông Môn. Sau khi ông mất năm 1680, Nhân dân suy tôn ông là thành hoàng làng và được thờ ở nghè Hạ. Đến năm Cảnh Hưng thứ 15 triều Vua Lê Hiển Tông (năm 1753), đình làng Đông Môn được xây cất lại bằng gỗ.

Đình có kiến trúc gồm 5 gian, 2 chái, cấu trúc 4 mái. Đình trong giáp với đình ngoài tạo nên kết cấu theo kiểu chữ chữ Đinh (J).

Kết cấu vì kèo của đình rất độc đáo, hai vì giữa chạm trổ cầu kỳ, phía trên kết cấu theo kiểu “giá chiêng, chồng rường”, soi gờ kẻ chỉ. Hai vì có hình đầu rồng chạm thủy bong, đường nét tỉ mỉ. Phần nách của 2 vì chạm bong hình “tứ linh” xen lẫn hình “tứ quý” với đường nét tinh vi, mềm mại nhưng chắc khối...

Mặt trước đình hướng về phía hào nước của thành đá. Theo quan niệm phong thủy, vị trí này được xem là thế “tụ thủy”, tượng trưng cho sự thịnh vượng, đủ đầy của làng.

Đình Đông Môn nằm ở kiến trúc truyền thống cùng hệ thống chạm khắc gỗ tinh tế. Công trình có kết cấu 5 gian, 2 chái, 4 mái. Đình trong nối với đình ngoài, tạo thành tổng thể theo kiểu chữ đinh, mang đặc trưng của kiến trúc đình làng truyền thống.

Hệ thống vì kèo là một trong những bộ phận thể hiện rõ giá trị nghệ thuật của công trình. Hai vì giữa được chạm trổ cầu kỳ, phía trên kết cấu theo kiểu “giá chiêng, chồng rường”, các đường gờ, đường chỉ được xử lý tỉ mỉ, tạo nên vẻ hài hòa cho bộ khung gỗ.

Các vì kèo có đầu rồng được chạm thủng, tạo hình nổi với đường nét công phu. Những chi tiết uốn lượn, mềm mại giúp hình tượng rồng hiện lên sinh động, đồng thời thể hiện sự khéo léo của người thợ thủ công xưa trong việc xử lý chất liệu gỗ.

Cổn vì nách của hai vì, các biểu tượng “tứ linh” đan xen với “tứ quý” được chạm khắc tinh vi. Những đường nét mềm mại nhưng vẫn giữ được khối hình chắc khỏe tạo nên sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố trang trí và kết cấu kiến trúc.

Các mảng chạm khắc tinh xảo, đình Đông Môn cho thấy trình độ kỹ thuật và óc sáng tạo của những người thợ thủ công trong quá trình xây dựng, trang trí công trình.

Ngôi đình vẫn giữ được cơ bản nguyên trạng qua nhiều thế kỷ. Công trình là nguồn tư liệu trực quan giúp tìm hiểu kiến trúc đình làng truyền thống, đồng thời góp phần lưu giữ những dấu ấn văn hóa của cộng đồng cư dân địa phương qua các thời kỳ lịch sử.

Hàng năm vào dịp rằm tháng Giêng, làng Đông Môn đều tổ chức lễ hội thành hoàng làng tại ngôi đình này với các hoạt động văn hoá, tín ngưỡng thu hút đông đảo bà con Nhân dân và khách thập phương tham gia.

Các hoạt động chính trong lễ hội làng chủ yếu là nghi thức rước kiệu Thành Hoàng, thực hành nghi thức lễ tế của đội tế nam, các dòng họ trong làng dâng lễ vật cúng thành hoàng và tổ chức một số trò chơi dân gian như chọi gà, kéo co, đánh cờ… giữa các xóm trong làng.

Với kiến trúc độc đáo, có giá trị nghệ thuật cao, đình làng Đông Môn được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1995.

Hoàng Đông - Phương ĐỗHoàng Đồng - Phương Đỗ

Nguồn: Báo Thanh Hóa