Tích Bà áo trắng khai sinh bản làng

Những ngày cuối năm 2025, về thôn Đự, xã Kim Tân, tỉnh Thanh Hóa, không khí Tết đã lan khắp ngõ xóm. Người dân tất bật dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị mâm cỗ, nhưng câu chuyện được nhắc nhiều ở đây vẫn là “Cây đa 5 giếng” - biểu tượng văn hóa tồn tại qua hàng trăm năm.

Theo lời các bậc cao niên, khu vực này đã có từ thời khai hoang, lập làng. Cư dân thôn Đự chủ yếu là người Mường, di cư từ Hòa Bình cũ vào Thanh Hóa sinh sống. Gia phả của nhiều dòng họ và truyền thuyết dân gian cho biết, cách đây khoảng 700 năm, vùng đất này được hình thành, khởi nguồn từ công lao của một người phụ nữ được gọi là “bà áo trắng” - người khai sinh bản làng.

Để tưởng nhớ công lao ấy, dân làng đã lập đền thờ cách khu cây đa 5 giếng vài trăm mét. Hằng tháng, vào ngày Rằm, mùng 1 âm lịch và đặc biệt mỗi dịp lễ, Tết, người dân đều đến dâng hương, tri ân tiền nhân.

Tên gọi thôn Đự (tiếng Mường còn gọi là thôn Tự) mang ý nghĩa tự lập, tự khai sinh. Thuở ban đầu, làng chỉ có khoảng 10 hộ dân. Trải qua nhiều biến động lịch sử, đến nay thôn đã có hơn 300 hộ sinh sống.

Hiện trong thôn còn 3 cây đa cổ thụ, trong đó 2 cây nằm tại khu vực 5 giếng, một cây cách đó khoảng 200 m. Những tán đa rộng lớn được người dân ví như “hồn cốt của làng”. Trước kia, đây là nơi người dân nghỉ chân, trò chuyện, trẻ nhỏ vui đùa, khách bộ hành dừng lại tránh nắng. Cây đa vì thế không chỉ là bóng mát mà còn là ký ức cộng đồng.

5 giếng nước không bao giờ cạn

Dưới tán đa cổ thụ là 5 chiếc giếng nước gắn bó với đời sống làng quê qua nhiều thế hệ. Theo ông Bùi Văn Hà (49 tuổi, trú thôn Đự), thuở sơ khai nơi đây có thể chỉ là một mạch nước tự nhiên chảy từ chân núi ra cánh đồng. Đến thời kháng chiến chống Pháp, để phục vụ nhu cầu sinh hoạt, người dân đã đào, cải tạo thành 5 giếng với chức năng riêng.

Giếng chính nằm ở vị trí trung tâm, kích thước lớn, dùng để lấy nước ăn uống. Bốn giếng còn lại phục vụ tắm giặt, phân chia rõ ràng: giếng cho thanh niên nam, giếng cho các cụ ông, giếng cho phụ nữ và giếng cho các bà cao tuổi. Mỗi giếng từng được quây bằng tre, nứa để bảo đảm sự kín đáo.

Việc sử dụng giếng được quy ước chặt chẽ, trở thành nếp sinh hoạt tự nhiên của làng. Vào những buổi trưa, chiều mùa hè, người dân gánh nước, tắm giặt, trò chuyện rộn ràng. Học sinh sau giờ đá bóng thường ra giếng giải nhiệt bởi nước mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông.

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là suốt hàng trăm năm qua, kể cả trong những đợt hạn hán, giếng vẫn chưa từng cạn nước. Người dân tin rằng mạch nước nơi đây “có lộc trời”, trong lành và ngọt mát.

Ngày nay, dù nhiều gia đình đã có giếng nước riêng, sinh hoạt cộng đồng quanh giếng không còn sôi động như trước, nhưng thói quen mang can ra lấy nước về nấu ăn vẫn được duy trì. Với họ, nước ở cây đa 5 giếng mang hương vị riêng, khó nơi nào sánh được.

Đặc biệt, mỗi dịp 30 Tết, từ sáng sớm đến khuya, người dân lại tấp nập ra giếng lấy nước. Họ quan niệm rằng lấy nước đầu năm tại cây đa 5 giếng sẽ mang lại may mắn, mát lành, công việc hanh thông, mùa màng thuận lợi.

Không chỉ gìn giữ bằng ý thức, người dân còn góp công, góp của tôn tạo khu vực này, lắp đặt camera an ninh để bảo vệ giếng làng. Việc làm ấy được xem như một “hương ước” mới của thời hiện đại - kết hợp truyền thống và công nghệ để giữ gìn di sản.

Với chị Bùi Thị Linh (38 tuổi), cây đa 5 giếng là một phần tuổi thơ. Những ngày hè dưới tán đa, những lần tắm giếng mát lạnh đã trở thành ký ức không thể phai. Dù đi xa lập nghiệp, mỗi lần trở về, nhìn cây đa, giếng nước, chị vẫn cảm nhận sự bình yên rất đỗi thân thuộc.

Giữa nhịp sống đổi thay, cây đa 5 giếng không chỉ là nguồn nước sinh hoạt mà còn là nơi neo giữ ký ức, kết nối các thế hệ. Mỗi độ Tết đến, khi làng quê rộn ràng sắc Xuân, khu giếng lại trở thành điểm hẹn của niềm tin, của ước vọng một năm mới an lành - như mạch nước ngầm lặng lẽ chảy qua bao đời mà chưa từng vơi cạn.

Quánh Du

Nguồn: Du lịch/Báo Lao Động