Thời Hậu Lê, thôn Lũng Khê có tên gọi là Lũng Triền thuộc xã Thanh Tương, huyện Siêu Loại, phủ Thuận An. Sang đến thời Nguyễn mới được nâng lên thành đơn vị hành chính cấp xã và đổi tên gọi là Lũng Khê.

Tương truyền đền Lũng xây dựng từ lâu đời trên khu nhà ở và đồng thời là trường dạy học lúc sinh thời của Thái thú Sỹ Nhiếp. Dưới các triều đại phong kiến đền Lũng được trùng tu, tôn tạo nhiều lần với quy mô lớn và được liệt vào hàng “miếu điện quốc gia”.

Đền Lũng có bố cục kiểu “Tiền chữ Nhất hậu chữ Đinh”. Tòa Tiền tế 5 gian xây dựng lại năm 2001 theo phong cách “tầu đao lá mái” khung nhà làm bằng gỗ táu, đục chạm thường.

Tòa Thượng điện gồm 5 gian Đại bái và 3 gian Hậu cung kết cấu đơn giản kiểu “quá giang gác tường”. Phía trong Hậu cung đặt bài vị của Thái thú Sỹ Nhiếp bằng gỗ quý đục chạm tinh xảo, niên đại thế kỷ XVII, btrên treo bức Hoành phi khắc 4 chữ Hán “Nam Giao học tổ”, dưới bài trí bộ tượng thờ bằng đất sét phủ sơn gồm: Thái thú Sỹ Nhiếp, con trai Sỹ Huy, Công chúa, Quan hầu mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

Đền Lũng hiện còn bảo lưu được 15 tấm bia đá thời Lê - Nguyễn, nội dung ca ngợi công lao to lớn của Thái thú Sĩ Nhiếp trong sự nghiệp truyền bá Nho giáo vào Việt Nam. Văn bia còn cho biết, đền Lũng là “miếu điện quốc gia”, tế lễ hàng năm diễn ra đủ cả 4 mùa theo nghi thức cấp quốc gia và do các quan phủ, huyện đảm trách. Có những tấm bia khác đề thơ và ghi chép các dòng họ, cá nhân người địa phương lập hậu tại đền.

Bộ bia đá ở đền Lũng gồm: Bốn tấm bia lệnh chỉ khắc vào các năm 1678, 1774, 1775, 1809. Bốn tấm bia trùng tu dựng vào năm 1661, 1843, 1857, 1877. Sáu tấm bia hậu thần có niên đại thời Nguyễn. Một tấm bia đề thơ khắc vào năm 1924. Toàn bộ hệ thống bia đá ở đền Lũng đều đều có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và mỹ thuật.

Tấm bia có niên đại tạo tác sớm nhất năm 1661 và muộn nhất là năm 1924. Trong 15 tấm bia có tới 14 tấm là bia dẹt khắc hán tự cả hai mặt, tấm bia ghi tu sửa cầu đá khắc năm 1843 là bia 4 mặt mái long đình. Kích thước bia đá ở đền Lũng không đều nhau, các tấm bia khắc dưới thời Hậu Lê có kích thước lớn, thời Nguyễn nhỏ hơn, đặc biệt là các bia hậu thần.

 

 

Người soạn văn bia là những người có học vị và chức vụ cao như: Lễ bộ Tả thị lang Nghĩa Quận Công Nguyễn Tính người xã Hoa Cầu, huyện Văn Giang là người soạn tấm bia “Thành Luy Lâu” khắc năm 1661. Tướng sĩ Thứ lang, Tương tác giám ngọc thạch cục, Cục chính Tiến Nam Lộc Nguyễn Phú Tài người xã Đoan Bái, huyện Gia Định soạn tấm bia “Cung san lệnh dụ phụng sự bi” khắc năm 1678. Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Thìn (1748) Nguyễn Huy Dận người xã Phú Thị, huyện Gia Lâm soạn tấm bia “Vĩnh cửu bất san” khắc năm 1775. Tú tài Nguyễn Văn Huy người xã Phật Tích soạn tấm bia “Cổ Luy Lâu thành bi ký” khắc năm 1857, Cử nhân Ngô Quang Huy người Yên Đình soạn tấm bia ‘Lũng Khê từ Vọng giang lầu ký” khắc năm 1877.

Về mặt nghệ thuật điêu khắc: mỗi tấm bia ở đền Lũng là một tác phẩm nghệ thuật tạo hình hoàn chỉnh, từ việc trang trí hoa văn trên trán và diềm bia tới các kiểu chữ Hán được khắc trên mỗi một tấm bia. Hệ thống bia đá đền Lũng còn góp phần vào việc nghiên cứu, tìm hiểu về nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt dưới thời Lê - Nguyễn.

Nguồn: Vietlandmarks