Đền lúc đầu gọi là quán Dội, được dựng vào năm 603, lợp bằng phên gianh, lá, đến năm 1989 được xây dựng lại và gọi là đền Ngự Dội, thờ đức Thánh Tản Viên Sơn, vị Tổ của bách thần Việt Nam và cũng là vị thần đứng đầu trong “Tứ bất tử”.

Đền được nhân dân lập nên để tưởng niệm và lưu giữ dấu linh của Thánh Tản Viên trên mảnh đất quê hương, gắn với huyền tích hai cô thôn nữ nhờ có phép màu của Đức Thánh đã dùng sọt gánh cỏ gánh nước sông Hồng dâng lên để Đức Ngài ngự dội gột tẩy bụi trường chinh, trước khi Ngài về đỉnh Nghĩa Lĩnh hóa Thánh.

Đặc biệt là lần trùng tu, tôn tạo lớn nhất vào năm 2018, với tổng mức đầu tư trên 30 tỷ đồng từ nguồn vốn xã hội hóa. Đền Ngự Dội đã trở lên khang trang, bề thế, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của nhân dân xã Vĩnh Ninh nói riêng, vùng xứ Đoài nói chung.

Cùng với việc bảo tồn, gìn giữ giá trị văn hóa vật thể- Đền Ngự Dội, người dân nơi đây còn đặc biệt coi trọng bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa phi vật thể- Lễ hội đền Ngự Dội- Một lễ hội vốn có lâu đời, tiêu biểu, đặc sắc, nổi tiếng xứ Đoài, đã được Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2018.

Lễ hội Đền Ngự Dội được phục hồi từ năm 1999, theo phong tục cổ truyền, hàng năm, Lễ hội Đền Ngự Dội được tổ chức vào rằm tháng Giêng âm lịch, mở hội chính những năm Tý - Ngọ - Mão - Dậu. Trong lễ hội, có nghi lễ rước Đức Thánh Tản từ Đền Và (thuộc phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội) qua sông Hồng sang làm lễ tại Đền Ngự Dội. Từ năm Bính Ngọ 2026, lễ hội Đền Ngự Dội được tổ chức theo nghi thức lễ hội chính với quy mô lễ hội vùng.

Trong hai ngày 02-03/3/2026, lễ hội diễn ra với đầy đủ các nghi thức truyền thống như: Lễ rước nước (thu thủy) từ sông Hồng về Đền, tái hiện nghi thức linh thiêng gắn với sự tích Ngự Dội; Lễ Mộc Dục (tắm tượng Thánh) thể hiện sự thanh tịnh, tôn nghiêm; Lễ Tiến đốn với nghi thức dâng lễ sống theo truyền tích xưa. Phần hội bao gồm các hoạt động văn hóa văn nghệ, trò chơi dân gian, múa lân, múa rồng, trống hội… tạo nên không khí rộn ràng đầu xuân.

Năm 2014, đền Ngự Dội được công nhận là di tích Lịch sử- Văn hóa cấp tỉnh.

Nguồn: Báo Phú Thọ