Thần phả lưu ở miếu Mạch Lũng cho biết: Nước Văn Lang có người em vua tên là Hùng Trang, là Trưởng quan đạo Hải Dương lấy con gái Trưởng quan hộ chủ Cửu Chân là là Soa Nương.

Về nhà chồng đã tám, chín năm nhưng đã vẫn chưa sinh nở lần nào. Soa Nương ngày đêm thắp nhang cầu nguyệt trời đất 3, 4 năm ròng. Kết quả là vào một đêm nọ, Soa Nương nằm mơ thấy có ba con rồng từ ngoài vào, hoá thành ba người con trai. Người anh xưng là chàng Cả, em xưng chàng Hai, em út xưng là chàng Ba, tất cả đều ở Thuỷ cung tình nguyện xin đầu thai làm con. Thế rồi bà có mang.

Ngày 14 tháng 8 năm Nhâm Tý, bà sinh được một bọc, nở ra được ba người con trai đều có thiên tư xuất chúng lạ thường. Lớn lên, cả ba anh em đều thông minh, học vài năm mà thiên kinh vạn quyển đều đã tinh thông, trên tường thiên văn, dưới thông địa lí, không việc gì không biết, không vật gì không hay.

Ba anh em có công giúp dân chống lũ lụt, hạn hán, dạy dân ca hát, học hành, trồng dâu, chăn tằm... Ba anh em được nhà vua phong thưởng rất hậu. Ba vị ra ở trang Mạch Lũng, lập một cung khác để đón mẹ là Soa Nương đến ở. Dân trong vùng từ già đến trẻ đều rất đỗi mến yêu.

Ba ông thông kinh sử, thiên văn địa lý và có tài về thủy quân nên được nhà vua phong cấp lạc tướng (võ tướng) và giao nhiệm vụ phòng thủ để đề phòng quân giặc từ biển tiến theo sông Hồng đánh vào kinh đô. Sau khi nhận nhiệm vụ và đi thị sát, ba ông đã chọn ấp Lũng Trang (nay gọi Mạch Lũng) để xây dựng đại bản doanh. Đồng thời thấy đây là nơi thiên thời địa lợi nhân hòa nên đã đón mẹ là bà Xoa Nương từ Hải Dương lên lập điền trang, xây dựng trang ấp và hình thành làng xã từ đấy.

Ba anh em còn giúp nhà vua chỉ huy thuỷ quân đánh tan quân ngoại xâm, bảo vệ nguyên vẹn bờ cõi. Ngoài việc binh nghiệp ba vị tướng còn cùng mẹ giúp đỡ hướng dẫn nhân dân ấp Lũng Trang cày bừa, trồng lúa nước, trồng dâu nuôi tằm, kéo tơ dệt vải, chăn nuôi, làm nhà và chế tác đồ gốm sứ.

Nhà Vua ban chiếu triệu hồi. Lúc đó, ba vị về trước điện làm lễ bá tạ rồi ai nấy đều cỡi bỏ cân đai... hoá phép biến thành rồng, biến mất. Sau khi 3 vị tướng và mẹ quy hóa, dân làng lập miếu thờ.

Hôm ấy là ngày 13 tháng 7, trời đất tối sầm, khói hương thơm ngát. Vua bèn phong sắc cả ba anh em là Minh Mỗ Đại vương Thượng đẳng thần, sai sứ thần đón về trang Mạch Lũng thờ phụng. Từ đó về sau, các vị thường hiển linh giúp nước, cứu dân, cầu mưa, cầu tạnh đều rất linh ứng, cho nên các đế vương đều phong mỹ tự để hương khói.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Miếu được trùng tu, mở rộng nhiều lần. Lần được biết rõ nhất là vào thời Lê Trung Hưng, quy mô bề thế, có giá trị nghệ thuật cao. Kiến trúc của miếu làm theo kiểu chuôi vồ, cửa mở về hướng Tây - Nam, nhìn ra sông Hồng.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, ngôi miếu vẫn giữ nguyên nét đẹp của di tích cổ. Trên kiến trúc còn bảo lưu được những nét hoa văn của nghệ thuật của thế kỷ 17-18. Hiện miếu vẫn còn giữ được những di vật có giá trị như cuốn thần phả chữ Hán và sắc phong thần, trong đó sắc sớm nhất có niên hiệu Tự Đức 6 (1853), sắc muộn nhất có niên hiệu Khải Định 9 (1924) và 3 bộ long ngai, bài vị thờ thần và những tác phẩm nghệ thuật Thế kỷ 19. Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, miếu Mạch Lũng được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1993.

Lễ hội Miếu Mạch Lũng được tổ chức trong 3 ngày từ 10 đến 12/2 âm lịch hàng năm, tại xã Đại Mạch, huyện Đông Anh.

Hàng năm, người dân Mạch Lũng mở hội làng để tỏ lòng tôn kính đối với tổ tiên sinh thành và biết ơn thế hệ đi trước, trong suốt 3 ngày lễ hội, các đoàn đại diện cho các tổ đội sản xuất, nhóm đồng niên, đông ngũ, đồng môn… và các gia đình lần lượt mang lễ lên miếu làm lễ dâng hương. Những gia đình làm ăn khá giả có thể dâng đến 5 mâm lớn với thủ lợn, xôi, gà, trầu cau, bánh cốm… Tất cả các việc đại sự trong các gia đình như hiếu, hỉ, xây nhà…đều phải dừng lại để tập trung cho ngày Thánh.

Từ khi miếu Mạch Lũng được xếp hạng là di tích lịch sử quốc gia năm 1993, dân làng thường tổ chức lễ rước kiệu 5 năm một lần. Cùng với các nghi lễ truyền thống như tế nam, tế nữ, tế cáo, rước kiệu, lễ hội làng Mạch Lũng còn có nhiều hoạt động văn hóa dân gian như: chọi gà, cờ tướng, bịt mắt đập niêu, hát quan họ… thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Phần lễ với các nghi lễ truyền thống như tế nam, tế nữ, tế cáo, rước kiệu. Phần hội có nhiều hoạt động văn hóa dân gian như: chọi gà, cờ tướng, bịt mắt đập niêu, hát quan họ… thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.