Hội Đồng Kỵ mở từ mùng bốn tết, sớm nhất trong các lễ hội ở các làng quê Bắc bộ. Du khách và các tay săn ảnh về dự hội như mối duyên đến hẹn lại lên. Hội Đồng Kỵ độc đáo vì lễ rước pháo và thi pháo. Hội Đồng Kỵ còn có tục “tung ông đám” độc đáo để chọn người chủ lễ rước pháo sang năm…
Chỉ cách Hà Nội chừng hai mươi cây số, Đồng Kỵ (Từ Sơn, Bắc Ninh) ngày thường nổi tiếng là làng nghề mộc mỹ nghệ cao cấp. Đồng Kỵ ngày hội làng lại thu hút khách gần xa vì sắc màu văn hóa độc đáo đã định hình từ ngàn xưa và còn được bảo tồn đến ngày nay dù thế gian đã qua nhiều biến cải…
 |
|
Rước pháo vào đình |
Tiếng pháo trong tiết xuân xưa là một nét tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp - mô phỏng tiếng sấm của mưa thuận gió hòa, của được mùa no ấm. Hội Đồng Kỵ nổi tiếng xa gần vì có lễ rước pháo và thi pháo. Khác với làng pháo cổ truyền Bình Đà (thuộc Hà Tây trước đây) vang bóng ngày xưa thường thi các cây pháo bông, ở Đồng Kỵ lại thi pháo nổ. Các thôn ngầm đua nhau làm những quả pháo lớn. Kích thước quả pháo của thôn được giữ bí mật tuyệt đối. Có câu chuyện một thôn dò biết được địa chỉ chế tạo quả pháo thi của thôn khác liền cho “tình báo” đến bí mật đo chiều rộng cổng ngõ mà quả pháo sẽ được khiêng ra. Sau khi lấy được số đo, cả thôn hỉ hả cho rằng chỉ cần làm pháo của thôn mình lớn hơn cổng ngõ đó một chút là đủ để thắng giải. Chẳng ai ngờ đến ngày hội, trước khi rước pháo ra đình, cái cổng ngõ (mà "tình báo" đã đo) đó được đập toang để khiêng pháo ra. Quả pháo phải “đập cửa mà ra” đã khiến tất cả người dự hội ngỡ ngàng. Quả pháo ấy giành luôn giải nhất năm đó.
Ngày trước, sau khi làm lễ ở đình trước thần linh chứng giám, các quả pháo lớn được khiêng ra bãi đất trống để đốt và chấm giải. Ngoài tiêu chuẩn về kích thước: chiều dài, đường kính; trang trí: màu sắc, hoa văn, kiệu rước, thì tiêu chí quan trọng nhất là tiếng nổ phải lớn, xác pháo màu hồng điều rực rỡ phải nhỏ vụn, tan đều. Ngày nay, không còn đốt pháo nổ, không còn thi pháo lớn nhưng tục rước pháo (mô hình) trong lễ hội Đồng Kỵ thì vẫn được người dân ở đây trân trọng giữ gìn trong tâm thức và long trọng tiến hành mỗi dịp hội làng hàng năm.
 |
|
"Tung ông đám" - cuộc thử thách để chọn thủ lĩnh cho năm sau |
Sau khi rước pháo vào làm lễ ở đình, kính cáo với thành hoàng, tổ tiên, khoảng sân đình là nơi huyên náo “tung ông đám” để chọn người chủ lễ rước pháo năm sau. Đồng Kỵ có bốn thôn, mỗi thôn chọn một “ông đám” để “tung”. “Ông đám” được thôn chọn phải quá tuổi 50, gia đình phải song toàn, "có nếp, có tẻ", làm ăn phát đạt, là người có uy tín trong thôn và được mọi người cùng bầu chọn. “Ông đám” sẽ được các thanh niên trai tráng trong thôn rước lên cao và chạy nhiều vòng quanh sân đình để thi với các “ông đám” của thôn khác. Vừa được rước chạy, ông đám vừa diễn tả sự hùng dũng, khỏe mạnh, vui vẻ bằng nét mặt, bằng những động tác múa ước lệ. Cuộc “tung ông đám” chỉ kết thúc khi tìm ra được “ông đám” cuối cùng còn sung sức trụ vững trên tay các chàng thanh niên sau khi ba ông còn lại bỏ cuộc chịu thua. “Ông đám” thắng cuộc mang về niềm tự hào suốt năm cho cả thôn và mọi người cùng vui vẻ ăn mừng sự kiện đó.
Nhìn cuộc “tung ông đám” Đồng Kỵ qua nhiều lớp phủ của thời gian vẫn có thể nhận ra ảnh xạ của phong tục “thi đấu chọn thủ lĩnh” giữa một vùng quê nông nghiệp thuần thành. Những tiêu chuẩn “sơ tuyển” để chọn “ông đám” đi “tung” đã mang ước vọng của cộng đồng về một mẫu “điển hình tiên tiến” - theo cách gọi ngày nay. Là người được cả thôn nhất trí bình chọn để dự thi nhưng ngoài những tố chất, điều kiện của bản thân, “ông đám” của thôn chỉ có thể chiến thắng với sự đồng tâm nhất trí giúp sức của cả cộng đồng. “Ông đám” của làng (thủ lĩnh - dù chỉ mang ý nghĩa tượng trưng) được chọn sau một cuộc “đấu loại trực tiếp” công khai, công bằng. Cuộc tuyển chọn đó như một mẫu hình dân chủ sơ khai giữa làng quê Việt. Và hội Đồng Kỵ còn bảo lưu được những nét văn hóa đó…
Nguồn : SGTT