Căn cứ gia phả họ Trần ở xã Nghi Thủy, tài liệu kiểm kê năm 1964 lưu tại Ban Quản lý Di tích và Danh thắng Nghệ An và lạc khoản ở nhà Trung điện cho biết đền Mai Bảng xây dựng năm 1780, lúc đó chỉ là một ngôi nhà nhỏ 1 gian bằng tranh tre nứa. Đến thời Nguyễn, đền Mai Bảng được tôn tạo với quy mô lớn, gồm 3 tòa Thượng điện, Trung điện và Hạ điện với bố cục kiểu chữ tam.

Theo các tài liệu lịch sử còn lưu giữ được:

Lê Khôi là con trai của Lê Trừ, cháu ruột của Lê Lợi, người làng Nam Sơn, huyện Thụy Nguyên, trấn Thanh Hóa. Ông tham gia nghĩa quân Lam Sơn và lập được nhiều chiến công, đã từng được phong các chức vụ: Kì lân hộ vệ tướng quân, nhập nội thiếu úy, nhập nội tư mã tham tri chính sự, đốc trấn Nghệ An và được ban tước hầu. Thời kỳ làm tri châu Nghệ An, Lê Khôi có công giúp dân khai hoang, lập nên nhiều làng mạc trù phú

Năm 1446, để bảo vệ biên giới phía Nam Đại Việt, đức ông cùng các tướng Lê Thận, Nguyễn Xí cầm quân đánh thành Đô Bàn, bắt chúa Chiêm là Bí Cai. Trên đường trở về, ông lâm bệnh và mất ngày 3 tháng 5 (âm lịch), được quan quân và người dân mai táng tại núi Long Ngâm (Thạch Hà, Hà Tĩnh). Nhà vua thương tiếc bãi triều 3 ngày, sắc cho nhân dân địa phương lập đền thờ phụng. Cư dân vùng Mai Bảng (có gốc từ làng Mai Phụ - Hà Tĩnh di cư đến làng Mai Bảng, xây đền thờ, lập bài vị ngài và tôn vinh tướng Lê Khôi là thành hoàng làng, muôn đời hương hỏa.

Năm 1463, vua Lê Thánh Tông truy phong chức nhập nội kiểm hiệu tư không bình chương sự, thủy vô mục. Năm 1487, gia phong Chiêu Trưng đại vương. Thời kỳ làm tri châu Nghệ An,

Đức bà Nguyễn Thị Bích Châu, người làng Bảo Lộc (huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định). Năm 1373, bà được vua Trần Duệ Tông tuyển làm cung phi, sau thăng là Quý phi. Trước nguy cơ nhà Trần suy vong, bà dâng lên vua “kê minh thập sách” nhằm an dân, trị quốc.

Năm 1377, bà hộ giá vua Trần Duệ Tông đi đánh Chiêm Thành, lúc đến biển Kỳ La (Kỳ Anh, Hà Tĩnh) trời nổi phong ba bão táp, nhiều thuyền chở binh lính bị đánh chìm khiên đoàn chiến thuyền phải dừng lại.

Đêm đó, nhà vua nằm mơ thấy Giao long đến đòi Vua ban cho một nàng thiếp xuống làm vợ. Vua hỏi ý các cung phi, ai nấy đều sợ hãi, từ chối, chỉ riêng Quý phi nhận lời. Sau khi Quý phi tự nguyện gieo mình xuống biển, bỗng sóng yên, biển lặng, thuyền quan quân triều Trần vượt qua dễ dàng. Sau khi hóa, bà nhiều lần hiển linh phù trợ dân chúng nên được nhân dân tôn làm phúc thần, Các triều đại đời sau đều ban sắc phong bà là  “Chế Thắng Phu nhân”.

Thủy Tinh Phu nhân là vị thần cai quản vùng sông nước, phù trợ, che chở cho ngư dân, được triều Nguyễn ban mỹ tự là: Lương chiếu Đoan khiết Đăng minh Nhàn uyển chi thần.

Thời kỳ làm tri châu Nghệ An, Lê Khôi có công giúp dân khai hoang, lập nên nhiều làng mạc trù phú. Năm 1446, sau khi đánh tan quân Chiêm Thành, trên đường trở về, ông ốm nặng rồi qua đời, sau đó được nhân dân mai táng tại núi Long Ngâm (Thạch Hà, Hà Tĩnh) và lập miếu thờ phụng. Cư dân vùng Mai Bảng (có gốc từ làng Mai Phụ - Hà Tĩnh), sau khi di cư đến làng Mai Bảng, họ lập bài vị để thờ Lê Khôi, tôn ông làm thành hoàng làng.

Đền Mai Bảng có phong cách kiến trúc cổ xưa và rất đặc sắc. Đồng thời đền cũng còn lưu giữ nhiều cổ vật quý hiếm mang giá trị cao về văn hóa, nghệ thuật. Đền còn lưu giữ 138 hiện vật, trong đó có 75 hiện vật cổ: sắc phong, biển, kiệu, câu đối, đại tự, long ngai bài vị, hương án, bát bửu bàn thờ…

Vào các ngày sóc, vọng, dịp Tết cổ truyền, nhân dân trong làng Mai Bảng tới đền thắp hương, thờ cúng. Hàng năm, đền Mai Bảng có hai lễ hội lớn vào ngày 12/2 (âm lịch) và 3 tháng 5 (âm lịch), ngày . Lễ hội dịp đầu năm vào ngày 12/2 (âm lịch), ngày thành lập làng, vừa là dịp lễ cầu ngư, nhân dân trong làng tề tựu đông đủ, tổ chức các hoạt động tế lễ nghiêm trang.

 Năm 2012, đền Mai Bảng được UBND tỉnh Nghệ An ra quyết định: Di tích Lịch sử cấp tỉnh. Năm 2016, di tích đền Mai Bảng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra quyết định là di tích lịch sử cấp Quốc gia.

Nguyễn Diệu

Nguồn: Báo Phương Nam