Đình Mai Động thờ tướng Tam Trinh, quê ở Thanh Hoá, một ông thầy dạy văn và võ ở bên bờ sông Kim Ngưu (Mai Động). Năm 40, ông hưởng ứng cuộc khởi nghĩa của hai Bà Trưng đem 300 tráng binh đi theo đuổi giặc cứu nước, được vua Bà phong làm Đô Uý. Sau ông hy sinh trong cuộc chiến chống quân xâm lược Đông Hán do tướng Mã Viện là thống lĩnh. Dâng làng Mai Động nhớ ơn, lập đền thờ làm Thành hoàng và tôn vinh ông là cụ tổ vật.

Theo bia ký “Cúng thần hậu” (năm 1701) thì “Nguồn gốc xa xưa, xã nhà đã có đình cổ tích, lâu ngày đổ nát, nay có Hằng quận chúa trong vương phủ đem tiền của xây dựng cho làng một dải hoa đình... Hằng quận chúa có tên là Trịnh Thị Ngọc Sanh, quê ở huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hoá”.

Đình Mai Động có bố cục kiểu chữ “quốc”, bao gồm Nghi môn tam quan trụ biểu, sân đình, hai nhà giải vũ, Đại đình. Phía trước đình Trước đình có hồ nước, cây đa cổ thụ toả bóng mát.

Nghi môn Đình kiểu Trụ biểu Tam quan, cổng chính 2 trụ biểu, đỉnh trụ đắp tứ phượng. Hai cổng phụ kiểu tàu đao 4 mái, cửa vòm nối với 2 trụ biểu, đỉnh trụ đắp nghê chầu, ô lồng đèn đắp tứ quý, thân trụ biểu đắp câu đối cổ. Bên ngoài nghi môn là hai bức tượng voi chiến.

Sân đình rộng, lát gạch Bát Tràng. Tương truyền trước kia là địa điểm Đô úy Nguyễn Tam Trinh dạy các nghĩa binh võ nghệ và đấu vật. Ngày nay đây là địa điểm tổ chức lễ hội vật thường niên của làng.

Đại đình gồm tòa Đại bái 5 gian nối liền với Tòa Thiêu hương 1gian, Hậu cung 3 gian.

Đình được dựng theo phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Ở các đầu kẻ, các bức cốn chạm khắc tứ quý, trên xà ngang chạm con nghê. 4 đầu dư của 4 cột cái, đỡ câu đầu chạm lộng rồng ngậm ngọc. Hai câu đầu gian chỉnh giữa có khắc 2 dòng chữ “Phú quý thọ khang ninh” và “Thành Thái Ất Mùi hạ”, tức đời vua Thành Thái, năm 1895, đình được trùng tu lớn.

Đình Mai Động còn bảo lưu được một số cổ vật quý như long ngai, bài vị đức thánh Tam Trinh, kiệu bát cống, bức hoành phi “Thánh cung vạn tuể”. Trước Hậu cung có bộ cửa võng, phía trên chạm rồng chầu mặt trời. Cửa võng được chia thành 5 ô, mỗi ô một chữ Hán lớn “Chúc Thánh thọ vô cương”. Vì vậy, ngoài nội dung tín ngưỡng, đình còn thể hiện tinh thần thượng võ của một vùng đất gắn với nhiều chiến công hiển hách của dân tộc.

Nghè Mai Động được xây dựng gần với đình Mai Động. Tương truyền nghè là nhà của tướng Tam Trinh ở sau khi đánh đuổi giặc Tô Định. Khi ngài hóa, người dân đã chuyển thành miếu thờ đức thánh Tam Trinh.

Nghè có quy mô nhỏ hơn. Đời vua Duy Tân, năm 1916, Nghè được xây dựng kiên cố, bao gồm Cổng nghè, sân nhỏ, giếng ngọc, Nghè.

Nghè có kiến trúc kiểu chữ “tam”, bao gồm toà Tiền tế 5 gian, Cung đệ nhị và Cung đệ nhất (Hậu cung) đều 3 gian. Bộ khung nhà làm hoàn toàn bằng gỗ lim với các cột cái lớn. Trong Tòa Tiền tế, hai vì kèo chính giữa, một làm theo kiểu chồng rường, một làm theo kiểu giá chiêng. Nghè được chạm khắc trang trí đơn giản, các kẻ hiên đều được chạm rồng cách điệu, các cột hiên là cột đá vuông.

Lễ hội Đình, Nghè Mai Động được tổ chức hàng năm, bắt đầu vào ngày 9 tháng hai âm lịch (trước ngày hoá của đức thánh một ngày). Dân làng Mai Động tổ chức rước kiệu thánh từ nghè ra đình. Ngày 10 là chính hội, diễn ra các nghi thức tế lễ truyền thống. Sau 3 ngày hội, nhân dân lại rước Thánh hoàn cung. Một số năm đặc biệt, người dân mời Thánh ngự ở đình đến 16 tháng tám mới rước về nghè.

Nghè Mai Động còn giữ được một số cổ vật như bức hoành khảm trai “Hoà thả binh” (hòa bình cho binh lính về quê). Trước Cung đệ nhị có 3 bức hoành “Phù Trưng lập quốc”, “Văn vũ thánh thần” và “Thông minh duệ trí”, chế tác năm 1919.

Đình và nghè Mai Động đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật năm 1980.

Theo Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 01

Nguồn:  Người Hà Nội