Là ngọn tháp tiêu biểu cho kiến trúc chùa tháp thời Lý - Trần ở Việt Nam và là ngọn tháp đất nung đời Trần cao nhất còn lại đến ngày nay, tháp Bình Sơn với hình khối thanh thoát, đường nét mềm mại, trang trí phong phú điêu luyện, là di tích lịch sử và di tích nghệ thuật có giá trị cao trên lãnh thổ Việt Nam. Tháp Bình Sơn đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt còn lại cuối cùng từ thời Lý- Trần vào tháng 3/2016.

Tháp Bình Sơn vốn được phát hiện và nghiên cứu từ thời Pháp và được cho là ngọn tháp đẹp nhất xứ Bắc Kỳ. Tuy chưa rõ niên đại tuyệt đối (Khoảng thế kỷ XVI - XVII) nhưng qua nghiên cứu các đồ án họa tiết trang trí... các nhà khoa học nước ta cho rằng, tòa tháp này xuất hiện vào thời Lý và được tu bổ, tôn tạo vào thời Trần. Dù nó có ảnh hưởng nhiều nét văn hóa Chăm, nhưng nó là do bàn tay, ý tưởng của người Việt thời Lý – Trần sáng tạo ra và xây dựng nên...

Tháp Bình Sơn tương truyền có 13 tầng, theo các cụ cao niên địa phương kể lại thì trên nóc tháp còn có một hình khối búp hoa sen chưa nở bằng đất nung tạo cho tháp một dáng vẻ thanh thoát vươn cao.

Tháp hiện chỉ còn 11 tầng tháp và 1 tầng bệ vì phần chóp của tháp đã bị vỡ, có chiều cao đo được 16,5 mét. Tháp cấu tạo với bình đồ hình vuông nhỏ dần về phía ngọn với cạnh của tầng dưới cùng là 4,45 mét, cạnh của tầng thứ 11 là 1,55 mét.

Toàn bộ phần còn lại của tháp, căn cứ vào thống kê phân loại trong tiến trình tháo dỡ phục dựng, cho thấy tháp được xây dựng bằng 13.200 viên gạch nung, gồm hai loại trong đó có một loại hình vuông kích thước là 0,22m × 0,22m, một loại hình chữ nhật kích thước 0,45m × 0,22m.

Trong lòng tháp là một khoảng rỗng nhỏ chạy suốt chân tháp lên đến ngọn. Thân của tháp Bình Sơn được cấu trúc bằng hai lớp gạch: gạch khẩu chịu lực có nhiều kích cỡ để trơn được sử dụng xây bệ, xây bên trong tháp và giật cấp làm mái phân tầng. Phần lớn các viên gạch khẩu được cấu trúc có mộng chốt, tạo dáng khớp nhau theo từng lớp, từng tầng rồi mới nung rắn chắc để xây, bảo đảm liên kết chặt và khả năng chịu lực lớn. Bên ngoài, xung quanh tháp được ốp một lớp gạch vuông, mỗi cạnh dài 0,46m, phủ kín thân tháp. Mặt ngoài của gạch ốp này đều có trang trí hoa văn rất phong phú.

Những kiểu cách họa tiết phong phú tùy theo vị trí mỗi tầng mà thiết kế đồ án trang trí từng mặt tháp, tạo dáng từng viên gạch hoa văn hoàn chỉnh rồi mới đánh dấu gạch theo vị trí trước khi đem nung.

Các nghệ nhân khi xây dựng tháp đã dựa vào tầm nhìn của người chiêm ngưỡng mà trang trí hoa văn tinh xảo, tỉ mỉ hay đơn giản. Đẹp nhất là từ bệ tháp đến hết tầng 2, có chiều cao dưới 6 mét, là khoảng cách mắt thường có thể cảm nhận dễ dàng. Ở hai tầng này có họa tiết trang trí kỹ lưỡng, phức tạp mà nổi bật nhất là những hàng hoa cúc, cánh sen, lá đề, hoa mặt nhẵn, rồng chạm nổi, cùng mô típ "sư tử hí cầu" v.v.

Những tầng trên trang trí thưa dần và hình dáng cũng đơn giản hơn như hoa chanh, lá sòi (hoa dấu phảy) v.v. Các viên gạch trang trí đều có chân và sau khi xếp vào vị trí cố định thì liên kết thành một khối.

Ba loại gạch chính được sử dụng để xây tháp Bình Sơn gồm: loại gạch khẩu hình chữ nhật dùng ở chân bệ; loại gạch hộp có trang trí công phu thường dùng ở các đường diềm, mặt lộ; và loại gạch trang trí nhỏ hơn dùng ở các tầng trên. Những viên gạch này không chỉ là vật liệu xây dựng mà còn là những tác phẩm nghệ thuật, với mặt ngoài chạm khắc hoa văn sống động, thể hiện tay nghề điêu luyện của nghệ nhân thời phong kiến.

Hoa văn trang trí trên tháp Bình Sơn rất phong phú và tinh tế. Từ tầng bệ lên đến tầng hai - phần được coi là hoàn chỉnh nhất - có thể thấy các họa tiết như hoa cúc dây, cánh sen, lá đề, hoa chanh, rồng uốn khúc, sư tử hý cầu... Trong đó, nhiều mô-típ được đắp nổi, có hình được tạo từ việc ghép hai hoặc bốn viên gạch lại với nhau, tạo nên bố cục sinh động và hài hòa.

Hình tượng rồng trên tháp là một điểm nhấn đặc biệt. Rồng có sừng, đầu rúc vào giữa, thân lượn hình sin với sống lưng hình răng cưa, chân đạp ra ngoài, một chân trước vuốt tóc - thể hiện phong cách rồng vuốt râu thời hậu Lê. Tuy nhiên, không thể quy rồng Bình Sơn về một kiểu thức cố định nào, bởi nó mang tính dân gian rõ rệt, dung dị mà sinh động, rất riêng biệt trong mỹ thuật Việt Nam thời trung đại.

Cặp sư tử ở chân bệ tháp cũng tạo nên nét độc đáo. Không đối đầu nhau như thường thấy, một con tiến về quả cầu, con còn lại đã vượt qua, quả cầu nằm dưới đuôi, gợi cảm giác chuyển động. Các họa tiết lá đề trên tháp đơn giản hơn thời Lý, đôi khi có thêm “sừng nhọn” và “u tròn” - chi tiết được cho là phổ biến từ thế kỷ XVI - XVII. Mô-típ hoa cúc dây từng hiện diện từ thời Lý cũng được thể hiện tại Bình Sơn theo cách lược giản, mềm mại.

Mỗi tầng tháp Bình Sơn đều có hàng gạch khẩu nhô ra làm mái, tạo thành các đường chỉ ngang đều đặn và nhấn mạnh cảm giác vươn cao. Chân tháp gồm nhiều tầng cánh sen chồng lên nhau, khiến ngọn tháp trông như mọc lên từ một bông sen lớn - hình ảnh đậm chất biểu tượng của Phật giáo.

Tháp Bình Sơn không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo, mà còn là hiện thân của nghệ thuật điêu khắc và kỹ thuật xây dựng đỉnh cao của người xưa. Với lịch sử tồn tại gần nghìn năm, tháp là minh chứng cho trình độ phát triển của kiến trúc tôn giáo thời Lý - Trần, giai đoạn thịnh vượng và độc lập của dân tộc.

Tháp Bình Sơn là tòa tháp cao nhất được xây dựng bằng đất nung hiếm hoi vẫn tồn tại đến ngày nay. Tháp không những có giá trị về kiến trúc nghệ thuật, mà còn có giá trị mỹ thuật cao, được gọi là “Hòn ngọc báu của kho tàng dân tộc”.

Chu Minh Khôi/Nguyệt san Giác NgộChu Minh Khôi

Nguồn: VOV; Nguyệt san Giác Ngộ