Đình được khởi dựng vào thời hậu Lê (thế kỷ 17), có kết cấu đơn giản, mái lợp cỏ tranh, bộ khung nhà bằng gỗ, chân cột kê các tảng đá. Sang thời Nguyễn, đình được trùng tu với quy mô lớn hơn, Đại đình có bố cục kiểu chữ Đinh với Tiền đường 5 gian, Hậu cung 3 gian hậu cung, mái lợp ngói mũi hài. Đình có kết cấu kiểu lòng thuyền, sàn đình lát gỗ ván xẻ theo các cấp để phân biệt chỗ ngồi của các vị chức sắc trong làng khi hội họp. Đầu thế kỷ 20, đình lại được tu sửa, riêng bà Nguyễn Thị Liềm đã bỏ ra 35 quan tiền và 2 thửa ruộng đóng góp, được bia đá Hậu thần của đình ghi lại.

Tương truyền, nghè được xây dựng sớm hơn rất nhiều so với đình, chùa được xây dựng cùng thời gian với đình.

Cụm di tích Đình, nghè, chùa Quế Lạt đã chứng kiến, ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương.

Tại sân đình, các chiến sĩ của Đệ tứ chiến khu Đông Triều đã tuyên bố xoá bỏ chính quyền tay sai của Nhật Pháp và thành lập chính quyền cách mạng lâm thời địa phương; bàn bạc thực hiện diệt giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm, phát động Quỹ Độc lập, Tuần lễ vàng; bầu cử Quốc hội và Hội đồng Nhân dân các cấp khoá đầu tiên...

Trong kháng chiến chống Pháp, chùa Quế Lạt được lấy làm trụ sở của Uỷ ban kháng chiến hành chính xã, nơi huấn luyện cán bộ ngắn ngày của các xã vùng phía đông huyện; nơi diễn ra nhiều hội nghị cán bộ Việt Minh của huyện.

Nữ du kích Bùi Thị Thừ thường trèo lên cây mít cạnh chùa canh gác cho cán bộ họp, trong một lần như thế, chị đã bị địch bắn và hy sinh ngay tại đây...

Cuối những năm 40, phong trào kháng chiến tại xã bị khủng bố ác liệt, nhiều tổ chức đoàn thể bị tan vỡ nhưng riêng thôn Quế Lạt, cơ sở kháng chiến vẫn được giữ vững. Để đàn áp phong trào kháng chiến của người dân, địch đã tổ chức càn quét thôn, vây bắt được 4 chiến sĩ cách mạng, trong đó có 3 người làng Quế Lạt và đem cả 4 người ra hành quyết tại nghè Quế Lạt ngày 9/9/1948. Sau này, cả 4 đồng chí đều được Nhà nước truy tặng là liệt sĩ.

Từ năm 1952 đến tháng 4-1954, tại đây đã diễn ra 7 trận đánh lớn nhỏ, bộ đội địa phương tiêu diệt và bắt sống 71 tên địch, trong đó có 3 tên người Pháp, một tên là xếp bốt ác ôn bị tiêu diệt ngay trong làng Quế Lạt; thu được nhiều vũ khí.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Ngôi đình cũng là nơi tiễn đưa gần 100 người con của làng lên đường chống ngoại xâm, trong đó gần 30 người đã hy sinh...

Năm 1952, đình, nghè, chùa đều bị giặc Pháp đốt phá, nhiều đồ thờ tự quý bị lấy đi, bị đốt phá sạch. Sau này, khi hoà bình lập lại, nhân dân đã san gạt khu đất chùa làm sân kho hợp tác xã, một số văn bia bị san lấp xuống ao chùa.

Mãi đến 1992 rồi năm 2004, lần lượt nghè, chùa, đình mới được phục dựng lại trên nền cũ.

Lễ hội thường niên của làng cũng được mở lại vào ngày 13, 14 tháng Giêng Âm lịch, trở thành sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng, tâm linh quan trọng với người dân trong vùng.

Sau những năm chiến tranh, thiên tai khắc nghiệt, đình, nghè, chùa Quế Lạt bị phá hủy  nặng nề. Đến nay, Đình, chùa, nghè được xây dựng như công trình tạm.

Đình xây kiểu nhà hội trường, không phù hợp với kiến trúc đình làng truyền thống. Đình từng có trên 20 tấm văn bia bằng đá xanh, nay chỉ còn lại 12 tấm với 4 tấm là nguyên vẹn; 1 đế bia, một đỉnh hương thời Lê, 16 viên đá tảng kê chân cột và 6 viên đá làm bậc thềm.

Chùa đã bị phá hủy đến thành phế tích, tất cả các tượng phật, tượng thờ, đồ thờ tự trước đều không còn, Các pho tượng mới được tạc bằng gỗ mít công phu, tỉ mỉ nhưng sắp xếp bài trí chưa phù hợp với ngôi chùa theo phái Bắc tông, do bố cục kiến trúc không phù hợp.

Nghè thờ Thánh Quý Minh Đại vương cũng được xây theo kiến trúc nhà ở, không phù hợp với kiến trúc truyền thống, cần được đầu tư xây dựng lại.

Ngày 20/8/2012, di tích đình, nghè, chùa Quế Lạt đã được UBND tỉnh quyết định xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh.

Phan Hằng

Nguồn: Báo Quảng Ninh