Phần tế lễ

Theo ngọc phả,  nữ tướng Xuân Nương sinh ngày 2 tháng giêng năm Giáp Thìn( tức năm 23 sau công nguyên)  là người xã Hương Nha, huyện Tam Nông. Tháng 2 năm Canh Tý ( Tức năm 40 sau Công nguyên), sau khi đánh đuổi được giặc Đông Hán do Tô Định chỉ huy và lấy được 65 thành ở Lĩnh Nam, Trưng Trắc xưng Vua.

 Xét công trạng, Xuân Nương được phong tước “Đông cung Công chúa nhập nội trưởng quản quân cơ nội các”  giao trấn giữ mạn Sông Thao (Tức xã Hương Nha - Tam Nông ngày nay).

Năm  43, quân Đông Hán, do tướng Mã Viện chỉ huy, kéo sang đánh phá dữ dội. Ngày 13/ 2 / 43, Xuân Nương được tin chồng bị vây hãm, liền dẫn quân đến cứu nhưng không kịp, sau hai ngày chiến đấu, Xuân Nương bị thương nặng, không cứu được chồng, sức bà đã kiệt, vì không muốn binh sĩ nhụt chí, đêm hôm đó bà một mình một ngựa đi về núi Phác Sơn  - Hương Tuế Phong ( Tức xã Hương Nộn ngày nay) làm lễ cúng chồng rồi gieo mình xuống dòng sông Thao tử tiết.

Năm 2001 Đình làng xã Hương Nha được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Để tưởng nhớ, tri ân công đức nữ tướng Xuân Nương, hàng năm nhân dân xã Hương Nha lại mở hội vào ngày 10/2 âm lịch.

Phần diễn xướng dân gian

Lễ hội được tổ chức gồm 2 phần, phần Lễ gồm Lễ vọng, lễ tế diễn ra trong không khí trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính, tri ân công đức của nữ tướng Xuân Nương. Phần hội cũng được tổ chức sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian phong phú như; Diễn xướng dân gian, hát múa dân ca, giao lưu cơ tướng, chọi gà và bóng chuyền hơi.

Việc tổ chức lễ hội hàng năm nhằm giáo dục cho lớp cháu con hiểu rõ hơn về cội nguồn, về truyền thống cách mạng của quê hương, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Tuấn Dũng