Thánh Mẫu Đầm Đa được tất cả các triều đại đời sau đều có sắc phong Thủy tổ Quốc Mẫu, được thờ trong tín ngưỡng Hùng vương và được thờ trong tín ngưỡng đạo Mẫu. Đặc biệt, đền Mẫu Âu Cơ Đầm Đa là nơi thờ phụng chính, thu hút hàng ngàn du khách hành hương dâng lễ mỗi năm.

Huyền tích về Mẫu Đầm Đa bắt đầu từ thời đại Hùng Vương, khi Lạc Long Quân – con của Kinh Dương Vương và Long Nữ – gặp gỡ Âu Cơ – con gái của Đế Lai. Theo thần tích, Lạc Long Quân là người có đức độ tài hoa, văn võ song toàn, thường giúp dân trừ tà diệt quỷ. Trong một chuyến tuần du tại Động Lăng Xương bên Sông Đà, Lạc Long Quân đã gặp Âu Cơ và hai người đã nên duyên vợ chồng.

Từ mối lương duyên này, Âu Cơ đã sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành 100 người con trai. Đây chính là nguồn gốc của các tộc người Việt Nam sau này.

Khi các con trưởng thành, Lạc Long Quân đã nói với Âu Cơ: “Ta là giống Rồng, nàng là giống Tiên, thủy hỏa khó hòa hợp”. hai vị Quốc tổ đã chia 50 người con theo mẹ lên rừng, 50 người con theo cha xuống biển, trở thành tổ tiên của các tộc người, dòng họ Việt Nam ngày nay.

Mẫu Âu Cơ đã cùng các con khai hoang đồi núi, mở mang bờ cõi. Đến đâu, Thánh Mẫu cũng dạy người dân dân cách sinh sống hòa thuận, dạy dân làm nông nghiệp, chăn nuôi, bảo đảm sự nghiệp lâu dài, phát triển sinh hoạt cộng đồng văn hóa. Với những công đức vô cùng to lớn này, Mẫu được nhân dân kính mến và tôn thờ. Khi cơ nghiệp đã bền vững, Mẫu Âu Cơ mới quay về trời.

Truyền thuyết về Mẫu Đầm Đa không chỉ là câu chuyện về nguồn gốc dân tộc mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc về tình mẫu tử, về tinh thần đoàn kết và về truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người Việt.

Từ xa xưa, đền Mẫu Đầm Đa cổ là một ngôi nhà sàn với thiết kế chủ yếu bằng chất liệu tre, nứa, lá,… Trong đền đồ thơ tự duy nhất chỉ có một bát hương cổ được đặt chính giữa trên kệ thờ của đền. Sau nhiều năm tháng đi qua, ngôi đền chịu nhiều hư hỏng  và xuống cấp.

Năm 1994, đền được tu sửa bằng gỗ mái lợp ngói ri. Năm 1999, đền được xây mới với quy mô lớn trên nền đất cũ. Đền Mẫu Đầm Đa gồm Đền Thượng, Đền Trung và Đền Hạ. Đền Thượng là chính đền thờ Quốc Tổ Thánh Mẫu Âu Cơ.

Đền Thượng thờ Quốc Tổ Thánh Mẫu Âu Cơ xây dựng theo lối kiến trúc gần như kiểu nhà sàn xây dựng kiên cố bằng xi măng cốt thép. Phía dưới là 6 hàng chân cột, để đỡ toàn bộ ngôi đền ở phía trên, có hai cột ở giữa vươn cao lên tận mái.

Đền thiết kế hai lối lên xuống hai bên. Lối lên bên trái được xây bậc đá, còn lối bên phải được dựng cầu thang. Phía trước là khoảng sân rộng được láng xi măng, xung quanh bao lan can. Trần đổ cuốn vòm, phía trên mái được ốp ngói giả kiểu ngói ống.

Trong đền có 3 ban thờ chính.

Chính giữa là ban thờ. Khám thờ và tượng thờ Mẫu tổ Âu Cơ. Mẫu đầu đội vương miện, mặc áo bào dài màu đỏ, khuôn mặt tròn, đôn hậu, môi đỏ, mắt nhìn thẳng, tai to, cổ đeo các vòng tràng hạt màu đỏ, trắng, tím, hai tay được đặt chồng lên nhau theo thế tam muội ấn. Khảm thờ sơn son thếp vàng, chạm lộng hoa văn với đề tài lưỡng long chầu nguyệt và tứ linh, tứ quý.

Ban bên phải nhìn vào là ban thờ, khám thờ và tượng thờ Tam tòa Thánh Mẫu theo đạo Mẫu Việt Nam.

Ban bên trái nhìn vào là ban thờ tượng Vua cha Lạc Long Quân tượng được tạc ngồi cao ng cân, khuôn mặt cương nghị, môi đỏ, mắt nhìn thẳng, tai to, mặc áo triều phục màu vàng.

Đền Trung, Đền Hạ là nơi thờ phụng các vị quan theo Tín ngưỡng Đạo Mẫu Việt Nam.

Ngoài ra, trong khuôn viên của Đền còn có Đền Trình; Động Mẫu Long (Động Mẫu Âu Cơ); Động Ông Hoàng Bảy, Động Cô Chín, Động Suối Vàng Suối Bạc; Động Ông Hoàng Mười, Động Cung Tiên, Động Ông Hoàng Bơ và Động Chùa Tiên; Động Bình An, Động Thủy Tiên; Động Tam Tòa Đức Thánh Mẫu.

Lễ hội chùa Tiên – Đầm Đa thường kéo dài từ đầu tháng Giêng cho tới khoảng giữa tháng Ba âm lịch hàng năm. Đây là thời điểm thu hút đông đảo du khách thập phương đến tham quan, chiêm bái và cầu nguyện.

Trong suốt thời gian diễn ra lễ hội, đền Mẫu Đầm Đa là địa điểm thu hút khách đông nhất trong quần thể di tích. Sự linh thiêng huyền diệu của Mẫu Tổ Âu Cơ vẫn được lan truyền cho tới tận ngày nay, khiến du khách thập phương tìm về để cầu xin Quốc Mẫu ban cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, dân chúng ấm no và cuộc sống hạnh phúc.

Nguồn: Chốn Thiêng