Thôn Ngọc Quế ngày nay thuộc xã Quỳnh Hoa, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình. Theo dịch giả Dương Thị Tho thì Ngọc Quế xưa thuộc tổng Sơn Đồng huyện Quỳnh Côi. Đền Ngọc Quế nơi thờ Đỗ Huyến người có công khai khẩu vùng đất này đầu công nguyên, được dân làng tôn thờ là thành hoàng.

Đỗ Huyến người có công dẹp giặc ngoại xâm thời Hùng Vương thứ 18, bảo vệ biên cương nước Văn Lang thời đó. Đỗ Huyến vốn quê ở Châu ái (Nghệ Tĩnh ngày nay). Sinh ra từ 1 gia đình quan lại, thủa nhỏ Huyến học tài, thi rộng văn võ song toàn, thi cử nhiều lần đỗ đạt được nhà Vua biết đến.

Vua Hùng Vương thứ 18 đã vời vào cung nhà vua giúp nước chống giặc ngoại xâm, bảo vệ biên cương, dẹp giặc xong biên cương yên ổn đất nước thanh bình, nhân một chuyến đi qua vùng đất này (Sơn nam đạo) Đỗ Huyến thấy thế đất “Long chầu Hổ phục” liền về tâu Vua được đến khai dân lập ấp xây dựng điền doanh.

Sau này Đỗ Huyến được Vua Hùng cho làm chi huyện huyện Quỳnh Côi rồi làm Sơn Nam đạo trưởng (tức khu vực Thái Bình, Hải Dương ngày nay). Để tưởng nhớ công ơn của ông sau này dân làng Ngọc Quế đã lập đền thờ Ông.

Đền Ngọc Quế còn là nơi thờ phụng tưởng niệm Vua Trần Thái Tông và Quốc công tiết chế Trần Hưng Đạo đã qua đây tuyển dụng binh sĩ, chuẩn bị quân lương cho 3 lần kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông.

Ngôi đền nằm trên một ô đất độc lập, có mặt trước thoáng mát, xung quanh có cây cối xum xuê. Đền gồm: Cung vào (Táo môn); Lâu bà Quế; Toà Bái đường; Toà điện thờ và hậu cung; Khu vực nhà khách.

Đền là một công trình văn hoá với kiến trúc đồ sộ nhưng gọn gàng với nghệ thuật chạm khắc tinh xảo theo phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Hệ thống đồ tế khá phong phú có giá trị mỹ thuật cao như gốm sứ thời Lê, các ngai thờ nhang án, kiếm thờ bằng gỗ trạm trổ rất tinh vi.

 Ngoài qui mô to lớn lộng lẫy của di tích. Đền Ngọc Quế còn là nơi lưu giữ nhiều hiện vật, đồ tế khí rát phong phú có giá trị như: Đại tự sơn son thiếp vàng, hoành phi khảm trai, câu đối khảm trai vàng, kiếm thờ bằng gỗ thời Lê, bát hương gốm (thời Mạc) và đôi song bình thời Lê, tượng, hạc đồng, chuông đồng. Đặc biệt còn lưu giữ được 1 cuốn thần tích rất cổ chưa xác định được niên đại.

Theo truyền thuyết thì đền được xây dựng từ đời Hùng Vương thứ 18. Theo bia ký còn lưu giữ tại đền thì lần trùng tu lớn nhất vào năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) thời Lê - Trịnh, do các quan lại địa phương cùng với người dân huy động nguồn lực.

Trải qua nhiều thăng trầm, biến cố của thời gian, ngôi đền này vẫn còn giữ được vẻ cổ kính, in đậm nhiều dấu tích kiến trúc, điêu khắc thời Lê-Trịnh như gạch xây, kẻ góc và đặc biệt là đồ tế khí vẫn còn lưu giữ trong đền. Theo lời kể của các bậc cao niên trong thôn thì đền còn có một lần trùng tu nữa vào thời Nguyễn và vẫn giữ được dáng vẻ kiến trúc đó cho đến ngày hôm nay.

Di tích lịch sử đền Ngọc Quế được các cấp chính quyền địa phương xưa và nay đặc biệt quan tâm bảo vệ, và trông nom. Hàng năm cứ đến ngày 8 tháng 8 năm âm lịch là mở hội đền để khách thập phương đến tế lễ cúng bái và chơi các trò chơi dân gian và cúng tiến.

Đền Ngọc Quế xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia theo quyết định số: 1214 ngày 30 tháng 10 năm 1990.

Nguồn: Ditichlichsuvanhoa