Theo sử sách ghi chép lại, mùa xuân năm Giáp Tý (544), sau khi đánh bại hoàn toàn quân Lương, Lý Bí lên ngôi vua, đặt niên hiệu là Thiên Đức, lập trăm quan, đặt tên nước là Vạn Xuân. Ông cho đóng đô thành Ô Diên (nay là xã Hạ Mỗ, Đan Phượng, Hà Nội), xây dựng điện Vạn Thọ làm trung tâm triều hội và thành lập hai ban văn và võ. Ông xuống chỉ tấn phong Đỗ thị phu nhân làm Hoàng hậu và phụng dưỡng Quốc trượng Đỗ Công Cần tại đất Tây Để (làng Hữu Lộc, xã Xuân Hòa, huyện Vũ Thư ngày nay). Đồng thời, vua ban đất Thần Hậu (thôn Hậu Trung, xã Bạch Đằng, huyện Đông Hưng ngày nay) làm Thái ấp cho Hoàng hậu Đỗ thị.

Sau khi xây dựng xong đồn lũy và hành cung tại hương Màn Để, đất nước tạm bình yên, Lý Bí giao quyền chỉ huy đồn lũy ở hương Màn Để cho Đỗ phu nhân rồi dẫn đại quân lên đường tiếp tục chiêu binh, mộ tướng, xây dựng các đồn lũy để chống giặc phương Bắc lâu dài.

Mùa xuân năm Nhâm Tý (542), vua Lý Nam Đế ra lệnh cho quân sĩ hội quân tại hương Màn Để (xã Hiệp Hòa, xã Xuân Hòa, huyện Vũ Thư ngày nay) và thực ấp Thần Hậu (xã Bạch Đằng, huyện Đông Hưng ngày nay), trước khi tiến đánh Châu Thanh.

Quân đội thủy bộ dưới chỉ huy của Lý Nam Đế được miêu tả như “cờ xí rợp trời, binh khí chói lòa, chiêng trống lay động chín tầng mây, ngựa thuyền trùng trùng, điệp điệp.” Sau khi dẹp xong quân Lương tại Châu Thanh, vua nhà Tiền Lý tiến quân đến thủ đô Giao Châu (thành Luy Lâu, Bắc Ninh ngày nay), nơi chỉ với một trận đánh, tướng Lương Lâm Vũ Hầu đã phải tháo chạy về phương Bắc.

Dưới thời Lý Nam Đế, để đối phó với âm mưu xâm lược từ phương Bắc, ông đã xây dựng nhiều căn cứ quân sự trên toàn lãnh thổ, như đồn lũy tại Cổ Trai (xã Hồng Minh, huyện Hưng Hà), và hậu cứ tại Tây Để (làng Hữu Lộc, xã Xuân Hòa ngày nay)

Do bị bạo bệnh, vua băng hà ngày 20 tháng 3 năm Mậu Thìn (548) tại động Khuất Lão (thuộc tỉnh Phú Thọ ngày nay). Tưởng nhớ công đức của ngài, các làng như Cổ Trai (Hồng Minh, Hưng Hà), Sòi, Bản, Hương, Hậu Lộc, Cự Lâm (xã Xuân Hòa), An Để (xã Hiệp Hòa), Thượng Hộ (xã Hồng Lý, huyện Vũ Thư), Kim Bôi (xã Hoa Lư), An Lễ, Thọ Vực (xã Hoa Nam), Thần Hậu (xã Bạch Đằng, huyện Đông Hưng) đều dựng đền miếu thờ vua Lý.

Đình và miếu Hậu Trung, miếu Hậu Thượng bao gồm nghi môn, sân đền, chính đền và các nhà phụ trợ khác.

Đại đình (chính đền) được xây dựng theo bố cục hình chữ “Đinh”, tòa Tiền tế (Bái đường) có 5 gian, bộ khung nhà được dựng trên 24 cột gỗ lim, các vì kèo kiểu thượng chồng rường, giá chiêng, hạ kẻ truyền, bẩy hiên.

Hậu cung nối vuông góc với Tiền tế ở gian Chính điện, gồm 3 gian kiểu tường hồi bít đốc, xây tường bao, gian cuối cùng là cung cấm nằm ở vị trí trong cùng, ngăn cách với Trung cung. Do trải qua hàng trăm năm, tòa Hậu cung đã bị xuống cấp nặng nề. Nhân dân đã công đức xây dựng lại Hậu cung, bảo đảm sự bền vững và lưu giữ giá trị lịch sử của công trình.

Trong các di tích lịch sử này, phần mái và các cấu kiện gỗ còn lưu giữ nhiều bản khắc bằng chữ Hán, được chạm khắc trang trí tinh xảo theo chủ đề Tứ linh, tứ quý hoa lá cách điệu. Tại miếu thôn Hậu Trung, phía trên cửa có hai chữ Hán “Linh miếu”; hai bên trước miếu có hai bia đá, một bia ghi bằng chữ Hán và một bia ghi bằng chữ Quốc ngữ, cung cấp những thông tin về khu di tích.

Theo nội dung trên bia đá, đình Hậu Trung được khởi công xây dựng lại vào tháng 4 năm 1933 và hoàn thành vào mùa xuân Bính Tuất 1934. Cùng với hai bia đá còn có tượng đắp hai ông lục sĩ, đó là quan văn và quan võ, hai ban được Lý Bí thiết lập khi xưng Đế.

Đình và miếu Hậu Trung còn lưu giữ 12 sắc phong, miếu Hậu Thượng lưu giữ nhiều sắc phong các vị nhân thần đất Việt là: Hồng Triệu Nam Bang Kinh Dương Vương Thiên Tử – Lý Nam Đế Thánh Tổ Nhân Hoàng Đế – Nam Hải Đại Vương – Tiền Lý Nam Đế Linh Nhâm Hoàng Thái Hậu.

Đình, miếu Hậu Trung

Miếu Hậu Thượng

Hằng năm, từ ngày 10 đến 12 tháng 3 âm lịch, tại cụm Di tích lịch sử – Văn hóa đình miếu Hậu Trung và miếu Hậu Thượng, người dân địa phương tổ chức Lễ hội Vạn Xuân nhằm tưởng nhớ và tri ân công công đức của vua Lý Nam Đế và Linh Nhâm Hoàng hâu. Cứ 5 năm một lần ban khánh tiết của làng sẽ tổ chức lễ rước kiệu Thánh qua cả 3 di tích.  

Cụm di tích Lịch sử – Văn hóa Đình miếu Hậu Trung và miếu Hậu Thượng (xã Hồng Bạch, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình) được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia theo quyết định số 1851-VH/QĐ ngày 14 tháng 11 năm 1989.

Nguồn: Chốn Thiêng