Miếu Thủy Tú thuộc thôn Thủy Tú có tên cũ là làng Ngọc Phương, thuộc xã Thủy Đường, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng Miếu Thủy Tú cùng các di tích khác của Thủy Đường như: đình Thượng, đình Hạ, đền Lương Đường, đình Chiếm Phương ( xã Hòa Bình) hợp thành một cụm di tích lịch sử ghi nhớ công tích của 4 người con họ phạm, tham gia đánh giặc Tống ở thế kỷ thứ X ( năm 981) dưới sự lãnh đạo của Lê Đại Hành.

Xã Thủy Đường ngày ấy có gia đình họ Phạm sinh được 4 người con. Đó là Phạm Quang, Phạm Nghiêm, Phạm Huấn, Phạm thị Cúc Nương. Họ là 2 cặp anh em song sinh. Khi ông Quang, ông Nghiêm 18 tuổi; ông Huấn và người em gái Cúc Nương 15 tuổi, thì cả cha lẫn mẹ đều mất. Bốn anh em họ Phạm chôn cất cha mẹ tại cánh đồng Mả Thuyền, Phía đông của trang.

Năm 981, giặc Tống kéo quân sang xâm lược nước ta theo đường sông Bạch Đằng. Vua Lê Hoàn trực tiếp cầm quân đi dẹp giặc. Nghe tin quân đội nhà vua hành quân qua địa phận Thủy Đường, bốn anh em họ Phạm đi vận động dân làng nấu nước, nấu cơm chờ đón.

Lê Hoàn vô cùng cảm kích và hỏi các bô lão về kế đánh giặc. Dân làng bèn tiến cử bốn anh em họ Phạm, phò vua đánh giặc. Nhờ có tài thao lược, cả bốn người đều được làm tướng, chỉ huy các cánh quân trong chiến dịch Bạch Đằng và lập công lớn, được vua ban thưởng. Sau khi bốn anh em lần lượt qua đời, để ghi nhớ công ơn của các ngài, Nhân dân trang Thủy Đường lập miếu thờ phụng.

Khi cả bốn anh em qua đời, nhân dân địa phương thương nhớ đã dựng đình, miếu tôn thờ, kính cẩn. Miếu và đình Thủy Tú thờ Phạm Quang, đình Chiếm Phương thờ Phạm Nghiêm, đình Thượng Sơn thờ Phạm Huấn và đình Trung Thường Sơn thờ Phạm Cúc Nương.

Khởi thủy, miếu cũ chỉ là ngôi nhà nhỏ, trong trí nhớ của các cụ cao niên, miếu gồm 2 tòa, 5 gian, 4 mái. Mái đắp hình rồng, phượng ở vị trí hai đầu. Hai bên dựng hai tòa giải vũ, 3 gian thoáng mát – nơi nghỉ ngơi sau buổi trồng rau, cấy lúa của người dân địa phương.

Trải qua nhiều triều đại như : Lê, Lý, Trần, đã nhiều lần sửa chữa, tu bổ nhỏ, về sau đời sống nhân dân được cải thiện, miếu thờ được xây dựng lại vào năm Ất Tỵ 1905 đời vua thứ 10 của triều Nguyễn là Thành Thái mới cho xây dựng năm gian thờ to, cao bằng gỗ lim. Năm Mậu Thìn đời vua Bảo Đại, vị vua thứ 13 của triều Nguyễn cho dựng tiếp năm gian chính, hai gian phụ kế tiếp bên ngoài tạo thành kiến trúc hình chữ nhị có Tiền Đường và Hậu Cung.

Cho đến hiện tại, ngôi miếu đã được trùng tu, tôn tạo thêm các hạng mục khác để trở thành công trình khang trang, khuôn viên rộng, bề thế như hiện nay.

Miếu Thủy Tú hiện nay, được dựng trên khu đất rộng gần hai mẫu và cao hơn ruộng vườn 2m. Miếu quay hướng Đông Nam, được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX (thời Nguyễn). Miếu bao gồm Nghi Môn ngoại và Nghi Môn nội, Tiền đường và Hậu cung.

Nghi Môn ngoại

Cổng gồm tứ trụ dạng lồng đèn, làm từ đá xanh, thân trụ khắc câu đối ca ngợi Đức Thánh, cổng để thoáng không có mái. Phía trong cổng là một hồ nước hình chữ nhật, xung quanh hồ được xây lan can để ngăn cách hồ với hạng mục bên ngoài, bên cạnh hồ là một cây đa cổ thụ có từ lâu đời, tạo nên không gian mát mẻ, yên tĩnh, thanh tịnh.

Nghi Môn nội

Qua hồ nước rộng là tới cổng Nghi Môn nội, cổng trước khu thờ chính, cổng tứ trụ có kiến trúc giống như nghi môn ngoại, đây là công trình được xây dựng vào năm Kỷ Hợi 2019.

Trên thân cột là câu đối ghi lại sự uy nghiêm, cảnh đẹp của miếu.

Long triều vinh tiền giao thuỷ hợp

Hổ phụng hoa hậu hướng sơn khai

Nghĩa: Phía trước cây cối tốt tươi, có dòng nước chảy giao nhau giống rồng, cây cối nở đầy hoa trái, mở ra hướng của núi rừng.

Hai trụ phía ngoài nối với bức tường bao thấp chạy quanh khu thờ chính, tách biệt với các công trình khác.

Trên sân chầu đặt một lư hương và cây đèn đá lớn Phía sau sân là kiến trúc chính gồm hai tòa miếu ngoài (tiền đường) miếu trong (hậu cung), chạy song song theo hình chữ nhị. Hai tòa nhà có độ cao bằng nhau, 5 gian 2 chái, có kiến trúc kiểu bình đầu bít đốc, tường hồi giật tam cấp tay ngai trụ biểu. 5 gian giữa là mở cửa lối ra vaò, hai gian bên đầu hồi xây kín, giữa trổ cửa sổ chữ Thọ.

Tòa Tiền đường bờ nóc gắn gạch hoa chanh, đắp nề Lưỡng long chầu Nhật, lợp ngói mũi hài. Các vì kèo tòa Tiền Đường kiểu chồng rường giá chiêng, kẻ truyền, xà nách, các gian thờ được trang trí hệ thống cửa võng, chạm lộng kênh bong các đề tài hoa lá, vân mây. Gian chính giữa là ban thờ công đồng, hai gian bên thờ những vị có công khai phá lập ấp và thờ những vị anh hùng liệt sĩ trong thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ.

Tòa Hậu Cung trên bờ nóc không trang trí, các gian đều được làm khám thờ bằng gỗ, chạm trổ hoa văn tỉ mỉ. Gian giữa là khám thờ Đức Thánh Phạm Quang, gian bên thờ Thân Phụ- Mẫu của ngài.

Ngoài ra ở khoảng sân phía trước miếu thờ, ở bên tay trái là dãy nhà ngang, gồm năm gian, đây là nhà khách và nhà phụ trợ cho chuẩn bị dâng lễ và phục vụ cho các ngày lễ hội.

Miếu Thuỷ Tú còn lưu giữ được tấm bia đá “Ngọc phả bi kí”, có niên đại Bảo Đại, nội dung ghi lại sự nghiệp, lịch sử trận chiến trên sông Bạch Đằng. 

Bia  “Hậu thần bi kí”, ghi danh những người cúng tiến, công đức trùng tu, tôn tạo xây dựng miếu thờ.

Ngoài ra, miếu còn giữ lại được nhiều hoành phi, câu đối cổ có giá trị lịch sử văn hoá, cùng với đó là 8 sắc phong thuộc các gia đoạn triều đại.

Sắc Phong thời Bảo Hưng (Nguyễn Quang Toản) năm thứ hai ngày 17 tháng 5 năm 1802.

Sắc vua Thành Thái (Nguyễn Phúc Bửu Lân) năm thứ nhất phong ngày 18 tháng 11 năm 1889.

Sắc vua Duy Tân (Nguyễn Phúc Vĩnh San) năm thứ ba phong ngày 11 tháng 8 năm 1909.

Ngoài ra còn 1 số sắc phong khác, tất cả đều là những hiện vật vô giá được nhân dân địa phương lưu giữ để truyền nối qua các thế hệ.

Một số di vật, cổ vật được bảo lưu tại miếu Thủy Tú đều mang phong cách nghệ thuật giữa thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX như: Tượng Thành hoàng Phạm Nghiêm, kiệu bát cống, khám thờ, long ngai, bài vị và các đồ thờ tự khác.

Lễ hội miếu Thuỷ Tú là một trong những lễ hội nổi tiếng ở huyện Thuỷ Nguyên, được tổ chức từ ngày 9 đến ngày 12 tháng ba Âm lịch hàng năm, nhằm tỏ lòng thành kính tới các bậc tiền nhân, lưu giữ giá trị văn hoá cổ truyền của dân tộc. Lễ hội cũng là dịp thực hành lễ nghi tưởng niệm của dân làng cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, muôn dân trăm họ yên vui hạnh phúc.

Lê hội diễn ra với các nghi lễ truyền thống, trong đó nghi lễ Kỷ Phúc diễn ra từ ngày 8 đến ngày 10; lễ tế Tiên Công và lễ Kỷ An mùng 4 tháng Giêng, lễ khánh hạ 27 tháng Giêng, ngày Đức Thánh sinh ngày 10 tháng tư, ngày hoá 15 tháng ba, ngày giỗ Thân phụ, thân mẫu 17 tháng tư, lễ nhập tích mùng 1 tháng Chạp.

Ngoài các nghi lễ, lễ hội còn diễn ra các trò chơi dân gian: thi đánh vật, đấu cờ, ban đêm có hát ca trù…

Ngày 20 tháng 12 năm 1991, Bộ Trưởng Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao ra Quyết định số 2307-QĐ/BT công nhận miếu Thủy Tú là Di tích Lịch sử cấp quốc gia.

Nguồn: Thành đoàn Hải Phòng