Truyền thuyết kể lại, làng Trám được khai sinh từ thời các vua Hùng. Người có công đầu tiên trong việc mở mang ra mảnh đất linh thiêng này là bà thủy tổ Ngô Thị Thanh, con gái cả của Lạc hầu Ngô Quang Điện. Bà đã dạy người dân trồng trọt, chăn nuôi, trồng dâu nuôi tằm. Bà cũng dạy dân tổ chức lễ hội mừng Xuân, nghi thức tế tự, các trò chơi dân gian để dân làng ngày càng sinh sôi, làm giàu cho quê hương.

Sau khi bà Thanh hóa, để tưởng nhớ công ơn bà đã dạy người dân biết cách trồng trọt, chăn nuôi, múa hát và tổ chức các lễ hội, dân làng đã lập miếu thờ bà tại làng Trám. Chính vì vậy, miếu Trò còn có tên gọi khác là miếu Trám, hay miếu Đụ Đị nhằm nhắc nhở thế hệ mai sau về mảnh đất và sự tích người khai sinh ra mảnh đất này.

Năm 2019, Miếu Trò được trùng tu, tôn tạo với tổng kinh phí 17 tỷ đồng. Sau khi được tu bổ, Miếu Trò có tổng diện tích 1.188m2, gồm các hạng mục như Nghi Môn, Miếu Trò, Nhà khách cùng các công trình phụ trợ, tất cả đều được thiết kế hài hòa, tạo nên cụm di tích vừa lưu giữ những giá trị văn hóa tín ngưỡng, tâm linh vừa là điểm đến có sức lôi cuốn cao đối với du khách thập phương.

Miếu Trò không chỉ là nơi thờ cúng linh thiêng mà còn là sân khấu chính của Lễ hội Trò Trám, một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội Linh tinh tình phộc được tổ chức thường niên vào ngày 11 tháng Giêng hàng năm với đầy đủ các phần lễ rước, hội và trò chơi như: Đi cấy, đi cày, đánh lờ, câu cá, cung bông, dệt lụa, mua xuân, bán xuân, dạy học… được thể hiện qua những điệu múa, màn biểu diễn, câu ca vui nhộn, độc đáo đặc sắc của mảnh đất Tổ. Lễ hội phản ánh sự gắn kết con người với cuộc sống lao động, ca ngợi tình yêu hạnh phúc lứa đôi.

Tâm điểm tạo nên sức hấp dẫn cho lễ hội Linh tinh tình phộc của làng Trám là “Lễ Mật” với tín ngưỡng phồn thực, được tái hiện một cách trang trọng và linh thiêng, thể hiện ước nguyện về một cuộc sống bình an, mùa màng bội thu.

Mở đầu lễ hội là trò diễn “Tứ dân chi nghiệp” hay còn gọi là “Bách nghệ khôi hài” - một màn kịch dân gian vui nhộn khắc họa bốn nghề chính trong đời sống (sĩ, nông, công, thương) với những làn điệu dân ca riêng biệt của vùng quê đất Tổ, phản ánh sự gắn kết con người với cuộc sống lao động, ca ngợi tình yêu hạnh phúc lứa đôi. Du khách đều hào hứng đặc biệt. Tứ dân chi nghiệp được diễn hồn nhiên, khiến ai xem lần đầu cũng phải choáng vì sự hài hước, ngộ nghĩnh, thâm Nho của người Tứ Xã bao đời nay.

Hấp dẫn và thu hút sự quan tâm của người xem hơn cả là lễ Mật mong cho nòi giống sinh sôi, được thực hiện vào nửa đêm ngày 11, rạng sáng ngày 12 tháng Giêng (âm lịch) tại miếu Trò. Sau lễ tế (bắt đầu vào lúc 23 giờ) do các cụ cao tuổi trong làng thực hiện đến đúng 0 giờ (ngày 12 tháng Giêng).

Sau đó, cụ thủ từ Miếu Trò thắp hương và rước 'nõ nường' - hai vật tượng trưng cho giới tính nam và nữ (được làm bằng gỗ, sơn màu đỏ) thờ trong miếu Trò và trao cho đôi nam nữ đã được chọn từ trước. Tiếp đó, một người nam đóng khố, cởi trần, đầu chít khăn đỏ, cầm 'nõ', một người nữ mặc yếm đỏ, váy thâm, đầu vấn khăn, cầm 'nường'.

Sau khi làm lễ khấn thần miếu xong, cụ thủ từ hô ba lần khẩu lệnh 'Linh tinh tình phộc!'. Lúc này, tất cả đèn, nến đều tắt. Sau mỗi câu 'Linh tinh tình phộc', đôi nam nữ chạm mạnh 'nõ nường' vào nhau. Người xưa quan niệm, nếu cả ba lần, hai vật này chạm đúng vào nhau thì năm đó dân làng sẽ gặp nhiều may mắn, sản xuất, chăn nuôi... thu được nhiều thắng lợi.

Các cụ già xóm Trám kể lại : Xưa kia, sau ba câu khẩu lệnh “Linh tinh tình phộc”, cụ thủ từ sẽ hô to 'Tháo khoán”, mọi người dự lễ và các nam nữ sẽ hò reo và đuổi bắt nhau. Và đêm ấy được coi là đêm của tình yêu khi thanh niên nam nữ làng trên, xóm dưới được tự do tâm tình, cởi mở tấm lòng...

Còn những đứa trẻ sinh ra từ đêm “Linh tinh tình phộc” được làng trọng thưởng. Ngày nay, không còn tục “Tháo khoán”, chỉ là hò reo vui vẻ nhưng tín ngưỡng phồn thực vẫn được tôn vinh và trở thành linh thiêng, chứa đựng ý niệm tốt đẹp, nguyện vọng tha thiết nghìn đời của cư dân nông nghiệp.

Miếu Trò, nơi thờ nữ thần Ngô Thị Thanh và biểu tượng sinh sôi “Nõ - Nường”, đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào năm 2007.

Nguồn: Báo Phú Thọ