Theo các tư liệu lịch sử lưu tại di tích, năm 1406, nhà Minh đem 20 vạn quân sang xâm lược nước ta. Năm 1407, tướng giặc Mộc Thạnh sai quân lấy đất núi Thiên Kiện (núi Bô), phá tháp Chương Sơn (xã Tân Minh ngày nay) vận chuyển về cánh đồng Lai Cách (xã Phong Doanh) để đắp thành Cổ Lộng. Tòa thành án ngữ đường thủy sông Đáy và đường bộ Thiên Lý, tạo thành bàn đạp để giặc Minh cai trị, đàn áp các cuộc nổi dậy.

Đau lòng trước cảnh nước mất nhà tan, bà Lương Thị Minh Nguyệt cùng chồng là ông Đinh Công Tuấn (người làng Ngọc Chuế) nung nấu ý chí diệt giặc. Để góp phần tiêu diệt quân xâm lược, bà bàn với chồng dùng kế sách thâm nhập nội bộ. Bà mở quán bán hàng ăn ngay sát thành Cổ Lộng để tiếp cận kẻ thù. Với nhan sắc cùng sự khéo léo, quán của bà nhanh chóng trở thành điểm lui tới của binh lính, tướng lĩnh nhà Minh.

Tại đây, bà nhẫn nại thu thập thông tin về quân giặc, ghi nhớ từng vị trí kho lương, kho vũ khí, cách bố trí binh lực, đường đi lối lại trong thành. Những thông tin quân sự này được bà bí mật vẽ thành sơ đồ, chuyển cho nghĩa quân Lam Sơn.

Đỉnh cao của nghệ thuật tình báo nhân dân thể hiện qua kế sách “túi ngủ”. Tương truyền, lợi dụng vùng đất chiêm trũng vốn nhiều muỗi, bà bày cách cho quân giặc chui vào bao vải để ngủ tránh côn trùng. Quân nhà Minh tin và làm theo lời bà.

Đêm cuối năm Bính Ngọ 1426, nghĩa quân Lam Sơn với sự giúp đỡ của nhân dân bí mật tiếp cận thành Cổ Long, đồng thời bà cùng các thôn nữ mang rượu thịt vào thành khao quân. Khi binh lính giặc say rượu và chui vào túi ngủ, bà cùng các cô gái nhanh tay thắt chặt miệng túi.

Khi tín hiệu phát ra, ông Đinh Công Tuấn cùng nghĩa binh bản địa phục sẵn bên ngoài, phối hợp với đại quân của Lê Lợi ồ ạt tấn công, nhanh chóng phá cổng thành. Nhờ thông thuộc đường lối, các vị trí quan trọng và cách bố phòng bị nghĩa quân lập tức chiếm giữ. Quân giặc hoảng loạn, không kịp điều binh chống giữ,  thành Cổ Lộng thất thủ nhanh chóng.

Khởi nghĩa thành công, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, luận công ban thưởng, vua sắc phong tước cho bà là Kiến Quốc Trinh Liệt Phu nhân; ban cho ông Đinh Tuấn chồng bà tước Kiến Quốc Trung Dũng Công thần, đồng thời ban cho 200 mẫu ruộng tốt . Ngày 25/11/năm Quý Sửu (năm 1433) , hai ông bà qua đời; vua Lê Thái Tổ sai quân về tổ chức tang lễ theo tước Vươngm sắc phong là Nhị vị Phúc thần, giao cho quan địa phương lập đền thờ Kiến Quốc (người dân gọi là đền Ruối) trên nền nhà cũ ở làng Ngọc Chuế để thờ phụng, ban 100 mẫu ruộng tốt dâng vào việc tế tự.

Đến đời Lê Thánh Tông, vua cho tu sửa lại đền Kiến Quốc, trong đó khắc đôi câu đối nổi tiếng: "Thiên cổ danh truyền thần nữ tướng;Ức niên trách nhuận cố hương nhân" và truyền Tiến sĩ Lê Tung (khoa Giáp Thìn, niên hiệu Hồng Đức) viết bài minh, ghi công đức bà Kiến Quốc, trong đó có câu: "Vĩ tai liệt phụ; Khí hùng vạn binh!". Đến đời vua Thành Thái, năm thứ 13 (1902), đền được đại trùng tu thành đình.

Đình Ruối sau nhiều lần trùng tu vẫn giữ được nét kiến trúc cổ truyền thống. Đình nằm trên một khuôn viên rộng, bao quanh là những cây ruối cổ thụ hàng trăm năm đan dày như bức tường thành. Cổng đình cũng được tạo tác từ những cây ruối cổ, có chiều cao đến 10 m, qua cổng đình là bức bình phong trấn trạch, tiếp theo là sân đình rộng và tòa Đại đình.

Đại đình có bố cục kiến trúc kiểu chữ đinh, bao gồm Tiền đường và Hậu cung

Tiền đường 5 gian, 4 bộ vì theo kiểu chồng rường giá chiêng, kẻ truyền, kẻ hiên. Các cấu kiện gỗ của bộ khung như câu đầu, con rường, xà ngang, xà dọc được chạm khắc công phu theo chủ đề truyền thống tứ linh, tứ quý. Xà dọc gian chính điện được chạm nổi Lưỡng long chầu Nhật tinh xảo với những lớp râu bờm rồng kiểu đao mác nhiều tầng theo phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê (thế kỷ XVII-XVIII). Trong Tiền đường bày ban thờ Công đồng.

Hậu cung 4 gian, nối vuông góc với tòa Tiền đường, các bộ vì kiểu chồng rường giá chiêng, được chạm khắc trang trí theo chủ đề rồng, phượng. Trong Hậu cung bầy ban thờ và ngai thờ Kiến Quốc phu nhân và ông Đinh Tuấn.

Lễ hội đình Ruối được tổ chức vào ngày 24;25 tháng 11 âm lịch hàng năm, dân làng Ngọc Chuế (là là 8 thôn Ngọc Chuế, Thanh Khê, Trung Cầu, Nha Cầu, Cổ Liêu, Nhân Nghĩa; Trung Cầu và An Liêu trong xã Yên Nghĩa) tổ chức. Lễ hội gồm các Lễ yên vị nhà thờ tổ; Lễ rước bánh vưng lên đền; Lễ Chiếu văn; Lễ rước Thánh về đình; Lễ dâng hương... Đặc biệt, trong đó lễ hội rước Thánh về đình được tổ chức long trọng, đi trước gồm có kiệu ông do 6 nam khiêng, còn kiệu bà do 6 nữ khiêng.

Theo sau là 6 kiệu thờ thành hoàng làng của các thôn. Các tế phẩm dâng lên hai đức thánh gồm các loại bánh vưng, bánh mật, bánh gai, mía, cam... tượng trưng cho những đồ ăn mà bà Nguyệt Nương từng bán cho quân Minh để dò la tin tức của quân Minh. Trước đây, lễ hội đền Kiến Quốc thường diễn ra 5 ngày. Những năm gần đây, lễ hội được tổ chức trong vòng 3 ngày.

Nguồn: Báo và Phát thanh, truyền hình Ninh Bình