Khi lễ hội truyền thống được tổ chức khoa học, gắn với du lịch và bảo tồn di sản, lễ hội trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa cộng đồng và du khách. Đối với Cao Bằng, sức sống lễ hội không chỉ là ký ức văn hóa mà còn có sức hấp dẫn phát triển du lịch để thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Mạch nguồn lễ hội - nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa các dân tộc

Qua hàng nghìn năm quần cư sinh sống của các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ, Lô Lô…, Cao Bằng đã hình thành nên một không gian văn hóa giàu bản sắc. Trong đó, lễ hội truyền thống trở thành phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Không chỉ là dịp cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, lễ hội còn là không gian linh thiêng để người dân tưởng nhớ tổ tiên, tri ân thần linh và các bậc tiền nhân có công với bản làng, quê hương. Dù nhịp sống hiện đại ngày càng thay đổi, những lễ hội ấy vẫn bền bỉ tồn tại, trở thành mạch nguồn văn hóa nuôi dưỡng bản sắc và gắn kết cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Toàn tỉnh hiện có hơn 100 lễ hội truyền thống, trong đó trên 70 lễ hội được tổ chức thường niên, phần lớn diễn ra vào mùa xuân. Mỗi lễ hội mang một sắc thái riêng, phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và tri thức dân gian của từng dân tộc, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống no ấm, bình yên.

Trong số đó, Lễ hội Lồng tồng (xuống đồng) của người Tày, Nùng được xem là một trong những lễ hội lớn và phổ biến nhất. Đây là nghi lễ mở đầu cho mùa sản xuất mới, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Tại nhiều địa phương như Quảng Uyên, Trùng Khánh, Hòa An, Hà Quảng hay Trường Hà, lễ hội được tổ chức trang trọng với nghi thức cúng thần nông, sau đó là phần hội rộn ràng với các trò chơi dân gian như: tung còn, kéo co, đánh quay… cùng những làn điệu hát Then, đàn tính, hát lượn vang lên giữa không gian núi rừng.

Bên cạnh lễ hội Lồng tồng, Cao Bằng còn có nhiều lễ hội độc đáo mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc như: Lễ hội Nàng Hai - nghi lễ huyền thoại cầu mùa của người Tày; Lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên với không khí sôi động đầu xuân; Lễ hội Thanh Minh của người Nùng An; Lễ hội văn hóa dân tộc Mông, Lễ hội chọi bò Bảo Lâm hay Lễ hội Kỳ Sầm tưởng nhớ danh tướng Nùng Trí Cao. Mỗi lễ hội là một câu chuyện lịch sử, một lớp trầm tích văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua thời gian.

Đối với nhiều người dân địa phương, ký ức về lễ hội đã trở thành một phần của tuổi thơ. Anh Hoàng Văn Mạo, thanh niên xóm Phja Thắp, xã Quảng Uyên chia sẻ: Từ nhỏ tôi đã được bố mẹ đưa đi xem Lễ hội tranh đầu pháo. Hình ảnh con rồng múa uốn lượn đớp quả cầu lửa bay lên giữa không trung in sâu trong ký ức. Vì thế cứ mỗi mùa xuân đến, tôi lại mong được đi lễ hội như một cách tìm về ký ức của bản làng.

Múa rồng trong Lễ hội tranh đầu pháo

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Quốc Trung, lễ hội truyền thống không chỉ mang giá trị tín ngưỡng mà còn là di sản văn hóa quý báu được trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc bảo tồn và phát huy các lễ hội góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời tạo nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa bền vững.

Sức sống của lễ hội không chỉ thể hiện ở quy mô tổ chức mà còn ở sự tham gia và gìn giữ của cộng đồng. Ở nhiều bản làng, các nghệ nhân dân gian vẫn âm thầm truyền dạy làn điệu Then, lượn, sli cho thế hệ trẻ; những người cao niên vẫn đảm nhận vai trò chủ lễ trong các nghi thức truyền thống. 

Thực tế cho thấy, trong dòng chảy của xã hội hiện đại, nhiều lễ hội ở Cao Bằng không những không mai một mà còn được phục dựng, tổ chức ngày càng bài bản hơn. Nhờ sự quan tâm của chính quyền và sự chung tay của cộng đồng, những nghi lễ truyền thống tiếp tục được gìn giữ, đồng thời gắn với quảng bá hình ảnh văn hóa địa phương.

Từ bản làng đến sản phẩm du lịch - lễ hội trở thành “điểm hẹn” du khách

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch, nhiều lễ hội truyền thống ở Cao Bằng được các cấp, ngành, địa phương tổ chức bài bản hơn, trở thành điểm nhấn thu hút du khách. Không chỉ dừng lại ở ý nghĩa văn hóa - tín ngưỡng, lễ hội còn góp phần quảng bá hình ảnh địa phương trên nhiều kênh thông tin đại chúng và mạng xã hội được đông đảo du khách trong và ngoài nước biết đến và chọn mùa lễ hội xuân Cao Bằng là điểm đến hấp dẫn. Tiêu biểu là Lễ hội về nguồn Pác Bó, xã Trường Hà, Lễ hội tranh đầu pháo ở xã Quảng Uyên, Lễ hội chọi bò xã Bảo Lâm... Mỗi dịp đầu xuân, hàng nghìn người dân và du khách từ khắp nơi đổ về tham dự lễ hội. Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức lấy nước thiêng đầu nguồn Pác Bó, tranh đầu pháo… biểu tượng của may mắn và thịnh vượng trong năm mới. Tại xã Trường Hà, nơi có Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó, Lễ hội về nguồn Pác Bó được xây dựng kết hợp giữa văn hóa bản địa và từ văn hóa với lịch sử cách mạng tri ân công lao của Bác Hồ hoạt động cách mạng tại Cao Bằng. Lễ hội được tổ chức dâng hương đền thờ Bác Hồ, rước nước thiêng đầu nguồn Pác Bó… và nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ đặc sắc sôi nổi của dân tộc Tày, Nùng, Mông… 

Phó Chủ tịch UBND xã Trường Hà Vi Thành Công cho biết: Chúng tôi xác định lễ hội không chỉ là sinh hoạt văn hóa mà còn là cơ hội quảng bá du lịch. Những năm gần đây, địa phương chú trọng tổ chức lễ hội an toàn, văn minh và kết hợp giới thiệu các sản phẩm làng nghề truyền thống thu hút được nhiều du khách đến trải nghiệm. Du khách đến Pác Bó không chỉ muốn tìm hiểu lịch sử mà còn muốn trải nghiệm văn hóa bản địa. Vì vậy, việc tổ chức lễ hội truyền thống giúp du khách hiểu hơn về đời sống của người dân và kéo dài thời gian lưu trú.

Ở vùng cao Bảo Lâm, Bảo Lạc, nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số như Mông, Dao, Lô Lô…, các lễ hội truyền thống cũng đang dần được khôi phục. Những ngày hội vùng cao với trang phục rực rỡ, tiếng khèn, tiếng trống vang vọng giữa núi rừng đã tạo nên sức hút riêng đối với du khách.

Chủ tịch UBND xã Bảo Lạc Hồ Đình Toàn cho biết: Chúng tôi khuyến khích người dân bảo tồn lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Nhờ đó, nhiều hộ gia đình mở homestay, bán nông sản và sản phẩm thổ cẩm cho du khách.”

Những nỗ lực từ cơ sở góp phần biến lễ hội từ sinh hoạt văn hóa truyền thống trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, giúp nhiều địa phương phát triển kinh tế bền vững.

Du khách nước ngoài trải nghiệm tại lễ hội các dân tộc xã Hòa An

Du khách tìm về mùa lễ hội - sức hút du lịch Cao Bằng phát triển

Không gian lễ hội giữa núi rừng Cao Bằng luôn mang đến cho du khách những trải nghiệm khác biệt. Khác với nhiều lễ hội lớn ở các đô thị, lễ hội nơi đây vẫn giữ được nét mộc mạc, chân thực của văn hóa bản địa. Anh Nguyễn Đức Minh, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ sau chuyến tham dự lễ hội Lồng tồng: Tôi rất ấn tượng với không khí lễ hội ở Cao Bằng. Người dân thân thiện, các nghi lễ và trò chơi dân gian vẫn được giữ gìn nguyên vẹn. Đó là trải nghiệm rất đặc biệt.

Đối với du khách quốc tế, lễ hội Cao Bằng mang lại cảm giác khám phá văn hóa độc đáo. Anh David Martin, du khách đến từ Anh quốc, cho biết: Tôi thích cách người dân giữ gìn truyền thống. Những bộ trang phục dân tộc, âm nhạc và nghi lễ cổ xưa tạo nên một không gian văn hóa rất sống động. Chị Phạm Thu Hương, du khách đến từ TP. Hồ Chí Minh, cho rằng: Đến Cao Bằng vào mùa lễ hội, du khách không chỉ tham gia các nghi lễ mà còn được thưởng thức ẩm thực truyền thống và khám phá thiên nhiên. Đây là trải nghiệm rất đáng nhớ.

Theo ngành du lịch tỉnh, lượng khách đến Cao Bằng thường tăng mạnh vào mùa lễ hội đầu năm. Điều này cho thấy du lịch lễ hội đang trở thành một trong những sản phẩm quan trọng trong chiến lược phát triển du lịch của địa phương.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Quốc Trung khẳng định: Trong định hướng phát triển du lịch bền vững, tỉnh xác định văn hóa là nền tảng, lễ hội là điểm nhấn. Khi kết hợp hài hòa giữa bảo tồn văn hóa và khai thác du lịch, lễ hội sẽ trở thành động lực thúc đẩy kinh tế xanh.

Giữa núi rừng biên cương, mỗi mùa xuân về, tiếng trống hội lại vang lên, những điệu Then lại ngân nga trên khắp bản làng. Và cùng với đó, dòng du khách tìm về ngày một đông hơn, mang theo cơ hội mới cho du lịch Cao Bằng, nơi sức sống văn hóa lễ hội đang trở thành sức hấp dẫn đặc biệt của vùng đất nơi địa đầu Tổ quốc.

Hồng Xiêm

Báo và Phát thanh, Truyền hình Cao Bằng - baocaobang.vn - Đăng ngày 24/3/2026