Người dân Việt Nam hầu như ai cũng biết truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ đẻ ra bọc trăm trứng. Lạc Long Quân thuộc giống Rồng, Âu Cơ ở núi thuộc giống Tiên.

Các con theo Lạc Long Quân đi về vùng bể lập các bộ Thuỷ Tinh trị nhậm vùng sông nước, các con theo Âu Cơ đi ngược sông Hồng, lập các bộ Sơn Tinh trấn giữ miền rừng núi. Trên quê hương Bắc Giang có một di tích đền Âu Cơ, thuộc xã Đồng Lạc, huyện Yên Thế.

Đền Âu Cơ là một trong nhiều di tích lịch sử văn hoá của tỉnh Bắc Giang, nhưng là ngôi đền độc đáo ở địa phương thờ Quốc mẫu Âu Cơ.

Ngôi đền được xây dựng từ bao giờ không ai rõ. Đến nay đền vẫn còn lưu giữ được một pho tượng mẹ Âu Cơ, hai đôi câu đối cổ thời Nguyễn ca ngợi công đức của mẹ Âu Cơ. Ngoài ra đền còn lưu giữ một thượng lương trên đó ghi: Vào mùa xuân ngày tốt năm Đinh Hợi dựng thượng lương.

Nét chạm khắc hình đao mác tinh xảo trên gỗ ở thượng lương mang phong cách thời hậu Lê. Qua đây có thể khẳng định rằng đền Âu Cơ đã có từ lâu và đã được tu sửa lớn ở thời hậu Lê, thời Nguyễn và các giai đoạn sau này.

Đền toạ lạc trên gò đồi thấp ở cạnh thôn Đền và trục đường 292 nhìn ra hướng nam ghé đông, phía trước là trục đường 292 đi Cầu Gồ và Bố Hạ bên kia là cánh đồng và khu dân cư đông đúc.

Đền Âu Cơ hiện nay có bố cục kiểu tiền nhất hậu đinh gồm toà bái đường ba gian, hai chái, các cấu kiện kiến trúc gỗ đơn giản không chạm khắc, liên kết các vì mái kiểu, vì kèo cánh báng. Trong toà bái đường có đặt đôi câu đối ở gian giữa ca ngợi công đức người mở nghiệp nước Nam:

Mở nghiệp nước Nam, nhiều đời lưu truyền nền Âu Lạc

Tên người sử Việt muôn năm thành tạo nghiệp đế vương.

Qua khoảng sân nhỏ là tới toà tiền tế, toà này gồm ba gian xây tường hồi bít đốc, bờ dải xây gạch phủ áo vữa nối với hai trụ biểu phía trước. Đỉnh hai trụ biểu có hai con nghê đang ngoảnh đầu ra ngoài như để kiểm soát khách hành hương trước khi vào lễ đền.

Toà tiền tế có 4 vì, liên kết vì mái kiểu vì kèo cánh báng, không chạm khắc. Bên trong toà tiền tế có đôi câu đối ca ngợi công đức mẹ Âu Cơ: 

Vâng mệnh giáng sinh làm mẹ thiên hạ

Sắc Phong "bất tử" là vị thần nước Đại Nam.

Đền Âu Cơ được xây dựng từ lâu đời, trải qua các cuộc chiến tranh, đền vẫn là nơi hội tụ tín đồ thập phương và là nơi từng diễn ra nhiều sự kiện chính trị quan trọng của địa phương.

Những năm đầu của cuộc khởi nghĩa Hoàng Hoa Thám (1884 - 1913) đền Âu Cơ là nơi liên lạc của tướng lĩnh và nghĩa quân Hoàng Hoa Thám. Thời kỳ tiền khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám năm 1945, đền Âu Cơ còn là nơi tuyên truyền cách mạng của Đảng.

Năm 1946, đền Âu Cơ là một trong những địa điểm (của huyện Yên Thế) bầu cử Quốc hội khoá I của nước Việt Nam độc lập. Năm 1953, đền Âu Cơ là nơi đón tiếp đại sứ quán và đoàn cố vấn Trung Quốc sang giúp nhân dân Việt Nam chống giặc Pháp.

Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đền là nơi tiễn đưa hàng trăm con em địa phương lên đường đánh Mỹ, bảo vệ Tổ quốc.

Di tích đền Âu Cơ ghi dấu một mốc lịch sử quan trọng, thời kỳ dựng nước của dòng dõi con Lạc cháu Hồng trên quê hương Bắc Giang.

Đồng Ngọc Dưỡng

Nguồn: Hát Văn Việt Nam