Theo truyền thuyết, tướng Phùng Lân Hổ được sinh ra trong một hoàn cảnh kỳ ảo. Mẹ của ông là bà Phùng Thị Dung, trong một lần vào rừng hái củi do mệt quá nên bà nằm thiếp đi. Trong giấc mơ, bà thấy có mây hồng cuốn chặt, hổ dữ gầm vang, từ đó mà có thai.

Sau 14 tháng, bà sinh được người con trai khôi ngô tuấn tú đặt tên là Lân Hổ. Khi trưởng thành, Lân Hổ mình cao 8 thước, sức có thể nâng 100 cân, võ nghệ cao cường, có tài thao lược. Thuở ấy, giặc Nguyên Mông tràn sang xâm lược, nhiều nơi rơi vào tình trạng rối loạn. Vua Trần xuống chiếu với người tài tham gia quân đội đánh giặc. Lân Hổ nổi bật với sức địch muôn người, được triều đình giao cho chỉ huy một đội quân lên vùng Gia Ninh (Bạch Hạc ngày nay), lập phòng tuyến bảo vệ Kinh đô Thăng Long.

Vì có công đánh giặc cứu nước, giữ đất, yên dân nên Lân Hổ được ban tước Hầu (Lân Hổ Hầu) và làm quan trong triều, nhưng ông chỉ xin được về quê phụng dưỡng mẹ già.

Năm 1285, quân  Nguyên Mông sau khi thôn tính nhà Tống tiếp tục cuộc xâm lược đất nước ta lần thứ 2. Lân Hổ lại được vời ra và giao trọng trách chỉ huy chiến tuyến Gia Ninh - Dục Mỹ. Quân giặc rất đông, thế mạnh, trong trận chiến không cân sức ông đã anh dũng hy sinh trên chiến trường. Tiếc thương vị tướng tài lập nhiều công lớn, vua Trần đã xuống chiếu xây lăng cho dũng tướng Lân Hổ, sắc cho nhân dân trong vùng muôn đời hương hỏa, hàng năm cúng tế theo lễ nghi quốc tế. nhân dân Tứ Xã và một số địa phương dọc bờ sông Thao tôn thờ ông là con của trời đất, thần linh.

Đền Xa Lộc trước khi trùng tu, tôn tạo 

Đền Xa Lộc sau khi trùng tu, tôn tạo

Đền Xa Lộc được xây dựng theo kiểu chữ Nhị với Thượng Cung (đền thượng), Đại Bái (đền hạ) đều ba gian hướng Nam. Lưng Đền dựa vào thế Đền Tổ Vua Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, xung quanh là sông nước bao bọc. Bên phải phía xa có 9 ngọn núi “Cửu tượng phục chầu”, bên trái là Sông Hồng uốn lượn như thân rồng”. Qua nghi môn ngoại là hồ nước, đường vào đền được lát đá. Qua 7 bậc thềm đá lên tới sân chính đền, hai bên là hai nhà Tả mạc, Hữu mạc.

Đền Hạ có 3 gian, đặt ban thờ khám thờ và ngai thờ vong linh các binh tướng anh hùng liệt sĩ đã hy sinh trong các cuộc chiến bảo vệ đất nước. Đền Thượng (Thượng Cung) thờ thần Lân Hổ và thờ Phùng Sáo Đá, Phùng Sáo Đen, hai vị tùy tướng tài giỏi của thần Lân Hổ.

Năm 1993, Đền Xa Lộc đã được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia.

Nguồn: Chốn Thiêng