Làng Mỹ Thôn còn có tên nôm là làng Móng Mốt, một làng cổ có lịch sử hình thành và phát triển từ rất lâu đời, xưa làng được bao bọc bởi dòng sông Móng cổ. Sông Móng bắt nguồn từ Thuận Thành về đến Ngụ, qua bãi Hà Trịnh, chảy xuống Văn Thai, qua Kênh Vàng rồi đổ ra sông Đuống.

Chính vì ở vào vị trí “trên bến dưới thuyền” mà từ xưa trên mảnh đất này, cư dân Việt cổ đã về đây tụ cư sinh cơ lập nghiệp, tạo dựng lên những làng xóm trù mật, đông đúc. Mặc dù trải thăng trầm lịch sử, vẫn còn đó một làng Mỹ Thôn cổ kính và văn hiến. Nét cổ kính văn hiến ấy còn để lại ở tên đất, tên làng, ở các công trình văn hóa tín ngưỡng với những phong tục tập quán mang tính thuần phong mỹ tục.

Đình Mỹ Thôn vốn được khởi dựng từ thời Lê (thế kỷ XVII), trên khu đất ở phía Tây của làng, để tôn thờ 3 vị thành hoàng làng là: Cường Bạo đại vương - danh tướng thời Hùng Vương thứ 4 và hai vị thiên thần là Đô Thiên đại vương và Thạc Phụ đại vương - đã âm phù giúp danh tướng đánh giặc cứu dân, cứu nước.

Đình xưa nằm ở đường Má Ấn (đường có hình giống cái ấn) trên thế đất hình con Rồng, có quy mô to lớn gồm 7 gian Đại đình, 3 gian Hậu cung, kiến trúc hình chữ Đinh, bộ khung gỗ lim chắc khỏe, nghệ thuật trang trí chạm khắc tinh xảo. Hệ thống cột với chu vi lớn, người ôm không xuể. Ở giữa là lòng giếng, hai bên là hệ thống sàn gỗ. Phía trước đình có hai dải vũ, hai bên cổng đình trang trí hình hai con nghê lớn.

Nhưng rất tiếc trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, đình đã bị đốt phá hoàn toàn, rất may là toàn bộ đồ thờ tự của đình đã được cất giữ chu đáo và mang về thờ ở phủ thờ giữa làng.

Năm 1995, với truyền thống hướng về nguồn cội, nhân dân địa phương đã góp công, góp của xây dựng lại ngôi đình với dáng vẻ truyền thống. Năm 2011 đình tiếp tục được trùng tu tôn tạo để có được dáng vẻ khang trang. Tổng thể công trình kiến trúc hình chữ Đinh gồm Tiền đình và Hậu cung.

Tiền đình 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong mềm mại, bờ nóc đắp đôi rồng chầu mặt hổ phù, mái lợp ngói mũi hài, cửa mở ở 3 gian giữa kiểu “thượng song hạ bản”, hai gian bên trổ cửa hình chữ thọ tròn. Kết cấu vì nóc làm theo kiểu “con chồng giá chiêng trụ cột chốn”, trên đó có chạm khắc hoa lá cách điệu thể hiện các đề tài tứ linh: long, ly, quy, phượng; tứ quý: “tùng, cúc, trúc, mai” với nét chạm khắc đẹp. Phía trên hương án là bức cửa võng chạm khắc hình lưỡng long chầu nguyệt, tiếp đến là bức hoành phi “Quang nhạc chung linh”. Hai bên hương án bày đôi lọ lục bình lớn và đôi hạc đứng trên lưng rùa, miệng ngậm cành sen. Trên các cột được treo những đôi câu đối nội dung ca người công lao của vị thần.

Nối liền với gian giữa của tiền đình là hậu cung gồm 2 gian, ngăn cách giữa hai tòa là bức cửa cấm làm bằng gỗ, mở cửa ngách ở 2 bên, tường xây kín hai hồi và hậu. Hậu cung có diện tích (6,42m x 3,35m), bộ khung gỗ chủ yếu được bào trơn đóng bén, quá giang gác tường. Trong Hậu cung là nơi tối linh đặt ngai, bài vị của Đức Thánh nên được bài trí rất tôn nghiêm, chạm khắc đẹp, sơn son thếp vàng lộng lẫy mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

Đình làng Mỹ Thôn là công trình văn hóa, tín ngưỡng, trung tâm sinh hoạt văn hóa của nhân dân địa phương, nơi giáo dục truyền thống yêu quê hương đất nước, truyền thống hiếu học và duy trì các phong tục tập quán của thôn làng. Hàng năm hội lệ đình Mỹ Thôn được tổ chức vào ngày 11,12 tháng 11 (âm lịch). Các cụ cao tuổi trong làng cho biết, xưa kia hội đình được tổ chức rất lớn, kéo dài từ ngày mùng 8 đến hết ngày 18 tháng 11, trong đó lệ chính là ngày 12. Trong những ngày hội, song song với phần lễ là phần hội với nhiều trò chơi dân gian như: đấu vật, chọi gà, hát tuồng, chèo…đã thu hút đông đảo nhân dân về tham gia trảy hội.

Với giá trị cơ bản trên đình làng Mỹ Thôn đã được UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa. Quyết định số: 62/QĐ - UBND, ngày 11 tháng 01 năm 2012.

Nguồn: Cổng thông tin điện tử xã Gia Bình, Bắc Ninh