Ngược dòng lịch sử, trước thế kỷ XIX, Quang Hanh có tên là Thạch Long thôn (thuộc xã Cẩm Phả, châu Tiên Yên, phủ Hải Đông). Những người đầu tiên đặt chân tới vùng đất "rừng thiêng nước độc” ban đầu này có lẽ là những người Kinh đi biển vào khu vực hang, đầm ven biển men theo các lạch nước lợ vào lấy nước ngọt, tránh bão ngày biển động nhưng những người dân tộc Sán Dìu đã khai phá, lập làng và gắn bó lâu dài với vùng đất này.

Đình Quang Hanh được khởi dựng để thờ phụng các vị Thần hoàng làng từ rất sớm, đình toạ lạc dưới chân núi Hanh, nhìn ra ao Hanh, lấy núi Hanh làm bờ, bên phải bên trái là những chỗ núi giáp nước bao quanh, giống như một cái ao, người đi biển gặp gió bão, phần nhiều vào đây trú lánh. Ngày nay, đình được xây dựng tại vị trí đắc địa trên lưng chừng đồi rộng rãi, tương truyền là có vị thế như lưng của rồng thiêng ẩn trong đất.

Theo 2 sắc phong của vua Duy Tân năm thứ 3 (1909) và Khải Định năm thứ 2 (1917) đình được sắc phong phụng thờ “Bản cảnh Thành hoàng linh ứng chi thần”, “Cao Sơn Đại vương tôn thần”. Ngoài hai vị thần chủ, đình còn thờ những nhân vật lịch sử có công mở mang đất đai, có công với làng xã. Ngoài ra, gần đình còn các miếu thờ thần như: Miếu xóm Cái Hanh, miếu Hàm Rồng, miếu Hai Ông… thờ các vị thần, người có công.

Khởi đầu, ngôi đình làng được bằng tranh tre, năm 2014, với sự thành tâm công đức của người dân thập phương đình được xây dựng lại bằng vật liệu bê tông cốt thép giả gỗ, xây gạch và lợp ngói khang trang như hiện nay.

Đình Quang Hanh còn mang đậm dấu ấn lịch sử đấu tranh cách mạng. Trước Cách mạng tháng 8, đình là điểm giao liên, hội họp bí mật của cán bộ cách mạng. Tại đình, cán bộ và nhân dân địa phương đã tổ chức cuộc mít tinh tuyên bố xóa bỏ chính quyền tay sai của Nhật - Pháp, thành lập chính quyền lâm thời xã Quang Hanh.

Trong kháng chiến chống Pháp, đây là nơi cất giấu, trung chuyển lương thực, thực phẩm từ Cẩm Phả qua Dương Huy, Sơn Dương vào căn cứ Bằng Cả.

Lễ hội đình Quang Hanh diễn ra ba lần trong năm: Đầu năm tổ chức lễ hội cầu an (tiếng Sán Dìu là Khíu pếnh on) vào ngày 16 tháng Giêng âm lịch; giữa năm tổ chức lễ cầu mùa (Sịt nhọt thai khíu) vào ngày 18 tháng 7 âm lịch; cuối năm tổ chức lễ tạ ơn (Vẳn lay) vào ngày 25 tháng 12 âm lịch. Trước kia, cứ độ 2 đến 3 năm vào lễ hội đầu năm nhân dân tổ chức lễ hội lớn gọi là lễ On lống. Đây là lễ hội rất đặc sắc với các nghi lễ như: Xuyên lình nhập thánh, thu hồn cô quả, tống tiễn ra biển.

Trong những ngày hội, người dân mang lễ lên dâng cúng Thành hoàng làng, cầu mong các vị thần chủ phù hộ độ trì cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu. Phần hội là các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc dân tộc Sán Dìu như đánh khăng (tả khăng), đánh cầu tay (tả khiu), đuổi chó vào chuồng (tả cỏi), đẩy gậy (tếnh tú), tập võ (tả công phu). Trẻ em thì chơi trốn tìm (peng pộc), ô ăn quan (háng then); đánh bi (tả bi). Các chàng trai, cô gái tham gia trình diễn điệu Soọng cô ca ngợi tình yêu, cuộc sống.

Với những giá trị lịch sử của đình, ngày 16/1/2017, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ra quyết định xếp hạng đình Quang Hanh là di tích lịch sử cấp tỉnh.

Hà PhongHà Phong

Nguồn: Báo Quảng Ninh