Khi du lịch gặp Chương trình OCOP, những giá trị ấy không chỉ tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương mà còn trở thành “đại sứ văn hóa”, góp phần định vị bản sắc và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia trên trường quốc tế. 

Trải nghiệm tuốt lúa. Ảnh: Nguyễn Thanh Miền

Sức hút từ văn hóa bản địa

Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) sau gần một thập kỷ triển khai đã chạm mốc hơn 17.600 sản phẩm đạt từ ba sao trở lên, quy tụ sự tham gia của trên 10.600 chủ thể kinh tế trên khắp mọi miền đất nước. Nhưng, nếu chỉ dừng lại ở tư duy “sản xuất và bán” theo phương thức truyền thống, giá trị của nông sản hay hàng thủ công sẽ sớm chạm tới giới hạn giá trị. Ẩn đằng sau mỗi sản phẩm được công nhận là cả một hệ sinh thái tri thức dân gian được cộng đồng chắt chiu gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Để nâng tầm giá trị, OCOP cần được đặt trong một không gian rộng lớn hơn, nơi du khách không chỉ mua một món hàng mà còn được tiếp cận với câu chuyện văn hóa, không gian sống và con người phía sau sản phẩm ấy. Đây cũng chính là điểm gặp gỡ giữa OCOP và du lịch.

Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Hà Văn Siêu từng nhấn mạnh rằng việc phát triển du lịch nông thôn gắn với sản xuất và tiêu dùng sản phẩm OCOP chính là hướng đi mang lại “lợi ích kép”. Nhờ du lịch, cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển dịch tích cực, đồng thời tạo ra nguồn lực thiết thực để phục hồi, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trước làn sóng đô thị hóa. Sự liên kết này đòi hỏi nghệ nhân và cộng đồng phải giữ vai trò trung tâm trong việc truyền tải câu chuyện sản phẩm, trong khi cơ quan quản lý và doanh nghiệp sắm vai người kiến tạo không gian.

Sức hấp dẫn đỉnh cao của một điểm đến không nằm ở sự hào nhoáng, mà ở tính nguyên bản. Du khách quốc tế tìm đến Làng rau Trà Quế không chỉ để mua vài bó rau thơm, mà họ muốn được xắn quần, tưới nước cho những luống rau bằng chiếc gáo gỗ mộc mạc và nghe người nông dân kể về thổ nhưỡng, tính chất của từng loại rau…

Du khách quốc tế với nón Huế. Ảnh: Trương Vững

Khách ghé Thanh Hà không chỉ mang về một chiếc bình gốm làm quà, mà muốn tận tay chạm vào đất sét sông Thu Bồn và cảm nhận hơi nóng bừng tỏa từ lò nung truyền thống. Minh chứng rõ nét nhất cho sức sống di sản chính là câu chuyện của Làng nghề dệt đũi Nam Cao, nơi bà Lương Thanh Hạnh, Chủ nhiệm Hợp tác xã, chia sẻ rằng mỗi thớ lụa thủ công là kết tinh mồ hôi và niềm tự hào hàng trăm năm. Khi du khách bước vào xưởng dệt, ngắm nhìn những sợi tơ óng ả và nghe tiếng thoi đưa, món quà cầm trên tay lập tức vượt khỏi khái niệm hàng hóa để trở thành một trải nghiệm cảm xúc khó quên. Tương tự như những giọt trà Shan tuyết Suối Giàng hay bài thuốc tắm lá trong thùng gỗ pơ mu của người Dao đỏ… mỗi sản phẩm OCOP đều đang làm nhiệm vụ của một đại sứ văn hóa, đưa du khách đi từ sự tò mò đến lòng trân trọng đối với tri thức lao động của người bản địa.

Kiến tạo hệ sinh thái bền vững

Để sản phẩm OCOP thực sự trở thành trụ cột vững chắc của du lịch, việc dừng lại ở các gian hàng trưng bày hay điểm bán lưu niệm là chưa đủ. Sự chuyển dịch sang tư duy “bán trải nghiệm” đòi hỏi sự hệ thống hóa hoàn chỉnh, đáp ứng thị hiếu tiêu dùng có trách nhiệm của du khách hiện đại. Phân tích dưới góc độ chuyên gia, PGS.TS Phạm Hồng Long, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Khoa Du lịch học, ĐHKHXH&NV khẳng định phát triển du lịch OCOP cần được đặt trong một chuỗi cung ứng dịch vụ toàn diện, kết nối mật thiết từ ẩm thực, lưu trú đến vui chơi, giải trí. Cùng với đó, việc số hóa thông tin sản phẩm và xây dựng bản đồ di sản sẽ giúp biến quá trình du lịch thành phương thức “xuất khẩu tại chỗ” hiệu quả nhất. Điển hình như tại Làng Thái Hải (Thái Nguyên), quy trình khép kín từ việc tự trồng nếp, nấu rượu men lá, dệt vải đến làm homestay đã giúp nơi đây được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, biến không gian sống của đồng bào Tày, Nùng thành nguồn sinh kế bền vững và đầy tự hào.

Học làm gốm. Ảnh: Nguyễn Văn Hải

Tuy nhiên, để khơi thông được dư địa này, các điểm nghẽn về thể chế và hạ tầng cần được tháo gỡ quyết liệt. Thực tế cho thấy nhiều làng nghề có sản phẩm OCOP vô cùng độc đáo nhưng xe ô tô chở khách du lịch cỡ lớn không thể tiếp cận do hạ tầng giao thông hạn chế, hoặc thiếu hụt không gian trải nghiệm đạt chuẩn do vướng mắc về quy hoạch đất...

Với phương châm “Cùng quy hoạch - Cùng đầu tư - Cùng giám sát - Cùng vận hành”, Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam và các đơn vị thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang từng bước triển khai hành động thực chất. Nhiều giải pháp đồng bộ như xây dựng Bộ tiêu chí quốc gia về điểm đến làng nghề, thiết lập hệ thống “Bưu chính du lịch” thông minh để du khách mua sắm thuận tiện; triển khai chương trình đào tạo “kỹ năng kép” cho người nông dân làm dịch vụ chính là “chìa khóa” để kiến tạo nên những miền quê đáng sống, biến không gian làng xã thành điểm đến văn hóa đặc sắc.

Trài nghiệm đan giỏ tre. Ảnh: Nguyễn Nam

Mỗi sản phẩm OCOP khi phục vụ du khách tại chỗ hay theo những chuyến bay vươn ra thế giới đều đang kể một câu chuyện đẹp về sự cần cù, tính sáng tạo và triết lý sống chan hòa với thiên nhiên của người Việt. Khi một vị khách phương xa nâng niu chiếc bát gốm Bát Tràng hay nhấp ngụm trà cổ thụ, họ đang thực hiện một cuộc đối thoại văn hóa đầy trân trọng. Việc hội tụ giữa Du lịch và OCOP không chỉ gia tăng giá trị cho làng nghề, nâng cao đời sống người dân, làm phong phú các sản phẩm du lịch, mà sâu xa hơn, đó là hành trình gìn giữ phần hồn nguyên thủy của dân tộc, để những miền quê Việt Nam tỏa sáng hơn…

Đề án “Phát triển du lịch gắn với sản xuất và tiêu dùng sản phẩm OCOP, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, tri thức bản địa các vùng nông thôn Việt Nam” do Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam chủ trì đang tạo ra một khung hành động mạnh mẽ. Hướng tới năm 2030, ngành Du lịch đặt mục tiêu kiến tạo 1.000 mô hình du lịch nông thôn, trong đó có ít nhất 100 điểm đạt chuẩn OCOP 4-5 sao quốc gia. Đồng thời, 100% các khu du lịch, sân bay, cửa khẩu sẽ được trang bị Kiosk OCOP đạt chuẩn, phấn đấu nâng tỷ trọng chi tiêu mua sắm sản phẩm OCOP chiếm 35- 40% tổng ngân sách của du khách…

Hằng Lê

Travel+ số 10/2026