Vùng đất “thủ phủ” người Mông ở miền Tây xứ Nghệ

Ở nơi phên giậu Tổ quốc, Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ, năm mới, mà là khoảng thời gian nghỉ ngơi, tri ân và tái kết nối cộng đồng sau một năm nương rẫy vất vả. Đó cũng là văn hóa giúp người Mông giữ gìn bản sắc giữa miền biên viễn.

Tục ăn Tết của người Mông ở Kỳ Sơn (tỉnh Nghệ An) là một nét văn hóa đặc sắc với nhiều nghi lễ. Ảnh: Sách Nguyễn

Kỳ Sơn là huyện miền núi cao nằm ở phía Tây Nghệ An, nơi phần lớn các bản làng người Mông nằm sát đường biên giới Việt – Lào. Có bản chỉ cách cột mốc biên cương vài trăm mét, đi bộ qua những lối mòn quen thuộc là sang đất bạn. Chính không gian địa lý đặc thù ấy đã tạo nên đời sống văn hóa riêng, vừa giao thoa, nhưng vẫn giữ được những nét độc đáo.

Các xã Mường Lống, Huồi Tụ được xem là “điểm nóng” văn hóa Mông của Nghệ An. Tựa lưng vào dãy Trường Sơn hùng vĩ, nơi núi cao, khí hậu lạnh, địa hình hiểm trở, đời sống tinh thần của người Mông nơi đây gắn chặt với dòng họ, nghi lễ và những mùa Tết kéo dài.

Tết của người Mông, Kỳ Sơn, Nghệ An là dịp để mời khách đến nhà ăn cơm, uống rượu ngô và thắt chặt tình đoàn kết bản làng. Ảnh: Sách Nguyễn

Người Mông Kỳ Sơn, Nghệ an sống quần tụ theo dòng họ. Hơn 10 dòng họ lớn như: Vừ, Và, Lầu, Mùa, Thào, Xồng, Hờ, Giàng, Dương… cùng tồn tại, trong đó họ Xồng và họ Vừ có số lượng đông đảo, ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống cộng đồng.

Mỗi dòng họ có trưởng họ, có bàn thờ tổ tiên riêng, Tết chính là dịp quan trọng nhất để con cháu báo hiếu tổ tiên, thắt chặt gắn kết.

Khác với người Kinh, người Mông không đợi đến 30 tháng Chạp mới ăn Tết. Khi ngô đã đầy kho, lúa đã lên gác, nương rẫy tạm nghỉ, Tết bắt đầu. Tết không gói gọn trong 3 ngày, mà kéo dài nửa tháng, thậm chí cả tháng, một trong những cộng đồng ăn Tết dài ngày nhất vùng biên giới Việt – Lào.

Mỗi dịp đầu xuân, miền biên viễn Kỳ Sơn (tỉnh Nghệ An) lại khoác lên mình sắc hồng rực rỡ của hoa anh đào. Ảnh: Sách Nguyễn

Người Mông ăn Tết sớm để nghỉ sau một năm làm nương. Tết không vội, vui chơi, để năm mới có sức mà lên rẫy.

Quan niệm ăn Tết của người Mông kéo dài. Hết nhà này mổ lợn, sang nhà khác làm bánh; hết dòng họ này ăn Tết lại đến dòng họ khác. Cả bản như sống trong không khí lễ hội miên man giữa núi rừng.

Tết đến sớm người Mông là để nghỉ ngơi

Theo các già làng, trước đây Tết người Mông bắt đầu từ ngày 30/10 (al), nay tương đương cuối tháng 12 dương lịch và kéo dài tùy từng dòng họ. Có họ ăn Tết trọn 7 ngày, có họ 3-5 ngày. Thuở còn trồng cây thuốc phiện, ăn Tết xong là bà con lại lên nương, vòng quay mưu sinh tiếp diễn không ngơi nghỉ.

Hoa anh đào ở Kỳ Sơn, Nghệ an thường bắt đầu bung nở từ khoảng cuối tháng 12 đến tháng 1 dương lịch hàng năm. Ảnh: Sách Nguyễn

Ngày nay, khi cây thuốc phiện đã bị xóa bỏ, đời sống dần khấm khá hơn, Tết của người Mông cũng dài thêm, có khi kéo đến tận Rằm tháng Giêng. Trong những ngày ấy, bà con kiêng không đi làm, không đụng đến dao rựa. Lương thực, thực phẩm, củi đuốc đều được chuẩn bị từ trước, đủ dùng cho những ngày vui xuân dài ngày.

Những ngày giáp Tết, sắc xanh áo lính Biên phòng trở nên quen thuộc trong mỗi bản làng. Người lính nơi phên giậu Tổ quốc không chỉ giữ đất, giữ rừng, mà còn cùng bà con dựng nêu, dán giấy mới, dự lễ cúng bản, sẻ chia chén rượu ngô nồng ấm. Tết nơi biên giới vì thế thêm đủ đầy, ấm áp.

Tết đến, bà con người Mông, Kỳ Sơn, Nghệ An không thể thiếu món bánh dày (được làm từ nếp nương). Ảnh: TL

Chiều 30 Tết, khắp bản rộn ràng trong sắc giấy bản mới. Người Mông dán giấy lên nhà cửa, bàn ghế, cột cái để cầu may mắn. Khoảng 4 giờ chiều, bà con trong dòng họ tập trung làm lễ cúng bản, nghi lễ quan trọng nhất mở đầu năm mới. Trưởng họ cầm gà, dẫn đoàn người đi vòng quanh đống cỏ tranh lớn, giữa sân cắm cây tủng xồng, biểu trưng cho sự sinh sôi, nối dài.

Lễ cúng nhằm tiễn năm cũ, mời các vị thần của năm mới về ăn Tết với bản làng. Kết thúc nghi lễ, mỗi gia đình trở về sửa soạn bàn thờ, giết gà gọi vía, đón năm mới – khoảnh khắc được ví như giao thừa của người Kinh.

Mùa xuân đến là mùa của trai gái người Mông, Kỳ Sơn, Nghệ an ném pao tìm bạn đời. Ảnh: TL

Tết của người Mông Kỳ Sơn, Nghệ An còn được nhận diện qua những phong tục độc đáo: dán giấy niêm phong nông cụ để “cho đồ vật nghỉ Tết”; làm lễ gọi vía trâu bò, tri ân “bạn nương rẫy”; kiêng ăn rau xanh trong ba ngày đầu năm để tránh cỏ dại lấn át ngô lúa. Mâm Tết vì thế chủ yếu là thịt lợn, thịt gà đen, bánh dày, bánh ngô, rượu ngô men lá rừng, đậm đà và no đủ.

Ngày Tết nối dài từ ngày này sang ngày khác. Đến ngày cuối cùng, gia chủ lấy miếng thịt treo ở cột cái xuống, làm lễ cáo với thần linh, tổ tiên rằng Tết đã hết, một năm lao động mới bắt đầu.

Bùi Ama

Nguồn: Etime. Dân Việt