Theo truyền tụng dân gian, đền Cây Quế ban đầu thờ Tiên Thiên Thánh Mẫu, về sau phối thờ thêm nhiều vị thần linh tiêu biểu trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam như Đức Thánh Trần, Đức Thánh Tăng, Đức Ông, Tứ phủ, Tam phủ cùng các vị thánh khác. Đây được xem là một trong những điểm tâm linh tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ Phủ.
Xưa kia, đền Cây Quế vốn thuộc làng Tả Vọng, tổng Đông Thọ, huyện Thọ Xương (nay là khu vực phố Tràng Thi – Tràng Tiền). Theo các tư liệu thành văn và ký ức của các bậc cao niên địa phương, ngôi đền vốn là của vợ chồng ông Nguyễn Văn Hai và bà Trương Thị Thủ tự xây dựng biến nhà riêng thành đền làm nơi phụng thờ, sau khi ông bà qua đời, được dân làng an táng tại khu vườn phía sau đình.
Đến năm 1898, do chính quyền thực dân Pháp thu hồi đất tại khu vực Tràng Tiền để xây dựng Nhà máy Điện Bờ Hồ, dân làng Tả Vọng đã di chuyển toàn bộ ngôi đền về làng Hòa Mục, xã Trung Hòa, bố trí người trông nom chu đáo. Từ đó đến nay, đền luôn là nơi nhân dân và du khách thập phương thường xuyên đến lễ bái, chiêm bái và vãn cảnh.
Theo thần tích lưu truyền, vùng đất Hòa Mục xưa từng là nơi diễn ra các cuộc giao tranh giữa quân Hai Bà Trưng và quân Mã Viện nhà Hán vào khoảng năm 40 sau Công nguyên, càng làm tăng thêm giá trị lịch sử tâm linh cho khu vực đền tọa lạc.
Trong những năm gần đây, đền Cây Quế tiếp tục được quan tâm trùng tu, tôn tạo và xây dựng thêm một số hạng mục mới. Đặc biệt, năm 2008, một đợt trùng tu lớn đã được hoàn thành với sự hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước cùng sự phát tâm công đức của đông đảo thiện nam tín nữ, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng của di tích.
Đền Cây Quế mang kiến trúc của đình chùa Việt Nam dưới triều Nguyễn (thế kỷ XIX), nằm trên thế đất đẹp, quay mặt hướng Đông Nam với các hạng mục chính: Tiền Tế, Đại Bái, Nhà Tổ, Nhà Khách, Nhà phục vụ hậu cần. Khuôn viên đền rộng rãi, nhiều cây xanh và ao hồ tạo nên không gian thoáng đãng, thanh tịnh. Ngay bên cạnh là đình – đền Dục Anh, góp phần làm phong phú thêm quần thể di tích tâm linh trong khu vực.
Tam Quan đền chính nằm ngay mặt đường Nguyễn Ngọc Vũ, hướng thẳng ra dòng sông Tô Lịch, cổng gồm ba lối vào, trong đó cửa giữa có diện tích lớn nhất, được thiết kế theo dạng vòm cung, hai tầng mái, lợp ngói mũi hài, đầu đao uốn cong mềm mại hình đầu rồng, đỉnh mái gắn cuồng lửa. Trụ cột hai bên khắc câu đối bằng chữ Hán, còn phía trên cửa nổi bật dòng chữ “Tiên Thiên Quế Điện”. Liền sát hai bên là hai cửa phụ, có chiều cao thấp hơn, chiều rộng khoảng 1m, phần mái nối liền với tường cửa giữa.
Liền kề Tam Quan là hai trụ biểu cao, đỉnh trụ gắn bốn con chim phượng, từ trụ biểu nối liền với dãy tường bao quanh khuôn viên cụm di tích.
Ngoài cổng Tam Quan, trong khuôn viên đền có cổng phụ nằm trong ngõ 139 Nguyễn Ngọc Vũ. Cổng được xây dựng mới với kiến trúc đơn giản, gồm hai trụ chính, mái lợp ngói.
Qua cổng là bước vào sân chính của khu di tích, tiếp đến là tòa Điện Mẫu, công trình nằm ở vị trí trung tâm, được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh (丁) truyền thống, đồng thời là hạng mục có quy mô lớn nhất trong tổng thể kiến trúc. Điện được xây dựng cao rộng, mặt quay về hướng Đông Nam, tạo thế trang nghiêm và thông thoáng.
Nếp nhà đầu tiên tạo thành hiên mái, đặt lư hương và đèn đá, phía trước hai bên đầu hồi hiên là hai trụ biểu cao, trên đỉnh gắn hình chim phượng, thân trụ khắc câu đối chữ Hán chạy dọc. Tiếp bước vào trong là Tiền Đường có diện tích rộng, bên trong được bài trí hệ thống cửa võng được chạm lộng tinh xảo với các đề tài rồng, vân mây, hoa lá cách điệu, hoành phi, câu đối được sơn son thếp vàng rực rỡ. Các gian thờ đặt tượng trong khám kính, đa phần là tượng có kích thước nhỏ, phía trước gian thờ dựng các bộ bát bửu, chim hạc có kích thước lớn đặt hai bên trước gian thờ.
Trong Điện Mẫu đáng chú ý là ban Sơn Trang, được tạo tác theo hình núi, thờ ba vị Chúa Sơn Trang (Mẫu Thượng Ngàn – Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam) cùng 12 vị Thánh Cô Sơn Trang hầu cận, thể hiện rõ nét đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Hậu Cung được nối liền với Tiền Đường, kéo dài về phía sau, là không gian thờ tự chính của điện. Gian thờ này được bao bọc và tách biệt với bên ngoài bằng hệ thống tường bao, cửa ra vào bố trí ở hai bên, tạo sự trang nghiêm và kín đáo. Bên trong Hậu Cung, các pho tượng được an vị trên ban thờ, trong khám kính. Toàn bộ công trình sử dụng hệ mái lợp ngói mũi hài, các góc mái gắn con kìm, mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống, góp phần tạo nên vẻ cổ kính và linh thiêng cho di tích.
Phía bên phải điện là một dãy nhà hành lang chạy dọc theo tường bao khuôn viên, được sử dụng làm không gian phục vụ các hoạt động cúng lễ, sinh hoạt nghi lễ và tổ chức lễ hội của di tích.
Di tích hiện còn lưu giữ hai tấm bia Hậu có niên đại thời Nguyễn, ghi danh những người đã có công đức đóng góp. Bên cạnh đó là tấm bia “Nhân Mục Dục Anh từ ký kị bi”, được lập vào niên hiệu Thành Thái thứ 7 (1895), một quả chuông đồng đúc vào năm Minh Mệnh thứ 21 (1840).
Ngoài ra, đền còn bảo tồn được nhiều hoành phi, câu đối có giá trị, cụ thể, hiện vật còn lại bao gồm bảy đôi câu đối, năm bức hoành phi, hai cuốn thư cùng nhiều pho tượng Mẫu được tạo tác dưới triều Nguyễn.
Đặc biệt trong khuôn viên đền còn có cây Kim Giao trên 100 năm tuổi.
Ngày 22 tháng 4 năm 1992, cụm di tích đình Hòa Mục, điện Dục Anh và đền Cây Quế được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia, năm 2013 đền Cây Quế được công nhận là Di tích lịch sử – kiến trúc nghệ thuật.
Nguồn: Chốn thiêng