Thần tích làng Hạ Mạo là bản văn, cổ hiện còn lưu giữ tại địa phương, ghi thần tích của các vị thành hoàng, ghi chép qua các đời bởi các đích tử họ Lê ở Hạ Mạo. Lần sao chép cuối cùng là vào ngày 1 tháng 8 năm Tự Đức thứ 19 (1866), là niên đại của bản Thần tích xã Hạ Mạo hiện nay.

Thần tích kể rằng: Xưa Hùng Vương đời thứ 17 là Hùng Huy Vương sinh người con trai thứ tên là Hùng Ánh, thiên tư dũng lược, diện mạo lạ thường, thông minh, văn võ song toàn. Huy Vương yêu quý muốn lập làm người nối ngôi. Khi ấy phong tục còn chất phác, các hoàng tử đều gọi là quan chàng, nên có tên là quan Chàng Ánh. Đến khi Duệ Vương nối ngôi, sắc phong Chàng Ánh làm Vương, ban cho họ Lê. Lê Hùng Ánh là vị tổ họ Lê sớm nhất được biết đến trong thư tịch cho tới nay.

Chàng Ánh chỉ huy quân binh, có nhiều công lao chống nhà Thục. Sau nhà Hùng mất. Chàng Ánh bèn chiêu binh tuyển tướng, giữ gìn cương giới, xưng là Hậu Hùng Vương, không thần phục An Dương Vương, lấy quốc hiệu là nước Việt Tây, nay là Quảng Tây.

Đây là vị Vũ Vương, tức là vị vua đầu tiên của nước Nam Việt. Vũ Vương có người vợ là con gái của Đông Chu Văn Quân, dòng dõi nhà Chu. Vợ Vương có mang 3 năm, sinh một bầu năm con trai, đến khi trưởng thành có tướng mạo khác thường. Hậu Hùng Vương Chàng Ánh rất vui mừng, nhân theo cổ tục khi đó đặt tên là Chàng Cả, Chàng Hai, Chàng Ba, Chàng Tư, Chàng Út.

Gặp lúc có tướng Tần Triệu Đà dẫn quân chiếm phương Nam, Hậu Hùng Vương  bèn lệnh Chàng Út dẫn ba ngàn quân giúp Triệu Đà đánh phá nhà Thục. Triệu Đà lên ngôi là Vũ Đế, nhưng vẫn cắt đất Quảng Tây cho Việt.

Chàng Út là người có công trong việc diệt Tần lập quốc, được Triệu Vũ Đế gả con gái cho, là Triệu hậu.

Vì Chàng Út có công nên 4 người anh nhường ngôi cho em, đi ẩn ở vùng sông cuộn núi dừng bên sông Thao.Hậu  Hùng Vương băng hà, Chàng Út kế vị, xưng là Việt Tây Út Ngọ Lôi Mao Đại vương. Vũ Đế ban sác phong Vương là Triệu Văn Vương trong lịch sử. Họ Triệu của nước Nam Việt lấy theo họ bên ngoại (theo Triệu Vũ Đế) từ đây.

Ba năm tang lễ xong Triệu Văn Vương cho hoàng hậu họ Triệu giám quản đất nước, còn tự thân đi cầu tìm bốn người anh.

Thần tích Hạ Mạo viết tiếp: Được mười năm hoàng hậu họ Triệu sinh được con trai là Chàng Uyên, thông minh sáng suốt (...). Sau khi Chàng Út cùng 4 anh em hóa, Chàng Uyên tiếp ngôi, hiệu xưng là Minh Vương. Khi Hán bình định Nam Việt cùng với Việt Tây, Minh Vương thất thủ mà chết. Con trưởng tên là Hùng Tuấn với Vương hậu cùng chết theo. Con trai thứ Hùng Hòa không chịu nhục, cõng thi thể của cha chạy về chôn ở núi Toàn Dương. Sau ba năm chôn cất xong, dẫn con cái đến thôn Thượng Minh cùng với nhân dân bốn họ cùng sống. Nhưng vì tránh tên Minh Vương nên đã đổi thành xã Hạ Mạo, đổi thôn thành xã từ đó. Bởi vậy cho tu sửa lầu đãi tiệc thành miếu thờ Ngũ vương, hàng tháng ngày rằm mồng một đều có lễ dâng.

Theo tư liệu địa phương, đình được khởi dựng vào thời Lê Mạc thế kỳ 17 - 18, trải qua nhiều lần trùng tu vào thời Nguyễn và thời Pháp thuộc. 

Ảnh: Nguyễn Huân/Đền Miếu Việt

Đình Hạ Mão bao gồm cổng đình, sân đình và đại đình. Tòa Đại đình có bố cục kết cấu kiểu chữ đinh gồm Tiền tế và Hậu cung. Tiền tế 5 gian 2 dĩ, xây bình đầu bít đốc, tường hồi giật cấp, trụ biểu, mái trước lợp ngói mũi hài, nay lợp ngói tây. Bờ nóc đắp Lưỡng long chầu Nhật, đầu bờ nóc đắp con kìm đầu rồng. Thân trụ biểu đắp câu đối cổ, đỉnh trị gắn tứ phượng. Sàn lát gạch bát.

Các vì kèo kiểu chồng rường, giá chiêng, tiền kẻ, hậu bẩy, cốn, chân cột kê bằng đôn đá xanh. Gian chính điện nối vuông góc với Hậu cung. Hậu cung 3 gian, các vì kèo kiểu chồng rường, giá chiêng. 

Đình Hạ Mão nổi bật với những mảng chạm khắc trang trí cầu kỳ và đặc sắc trên các cấu kiện gỗ, tập trung vào chủ đề Rồng, đan xen với các linh vật khác như Phượng, Rùa, Lân. Các đề tài chủ đạo là “Mẫu tử Long, Long cuốn thủy hoặc Lưỡng long chầu Nhật”. Rồng đầu lớn, thân uốn lượn, chân quặp lấy lá, hoa, mây cách điệu, cạnh đó họa tiết phụ là long mã, phượng cặp thư, rùa ẩn trong sóng nước rất sinh động.

Bằng nét đục chắc chắn, sắc và điêu luyện, các nghệ nhân Phú thọ cổ xưa đã rất thành công trong việc diễn tả hình tượng rồng: Uy nghi mà gần gũi và cực kỳ sống động.

Bộ khung đình được chạm khắc trang trí cầu kỳ, các đầu dư đều được chạm hình đầu rồng. Trên các bức cốn mê, các đầu bẩy được chạm khá công phu. Trến cốn, chủ đề chính là rồng - sen - rùa - nước. Đó là rồng mẹ cùng các rồng con đang vui đùa, bên dưới là hình tượng sen - rùa (liên quy) được thể hiện vừa hiện thực vừa cách điệu, phần dưới cùng là sóng nước cách điệu được kết hợp một cách hài hòa. Rồng được đục chạm kỹ càng với bờm, râu cách điệu trông uy nghi mà mềm mại.

 Điều đặc biệt của đình Hạ Mạo, đó là các bức cốn được chạm đục thể hiện cùng một chủ đề, tuy nhiên do nhiều tay thợ khác nhau nên phong cách mỹ thuật cũng không giống nhau, điều đó làm nên sự phong phú của nghệ thuật chạm khắc cùng một đề tài, người nghệ nhân có thể thoải mái bầy tỏ niềm sáng tạo của mình mà không hề bị gò ép ở bố cục.

Trên các vì kèo khác nhau là các bức chạm khắc khác nhau như chim phượng ở trên cùng, đối lại với hình rồng cuốn thủy. Trên một vì kèo, nghệ nhân tạo tác chữ ''Thọ'' lớn. Nhưng chủ đề chính: Rồng mẹ - rồng con, ổ rồng chiếm chủ đạo, rồng mẹ hiền hòa cùng đàn rồng con tinh nghịch, 4 hoặc 5 rồng con, mỗi con một hoạt động khác nhau: Con thì ngước lên, con quay mặt xuống, con ẩn trong mây, con vờn sóng nước, bên cạnh là chú rùa lấp ló trong khóm sen, lá thì tàn, lá đang mọc vươn lên muốn nói lên một triết lý nhân sinh: sự nối tiếp bất diệt, sự luân hồi của đời cây cũng như đời người.

Các bẩy hiên trước đều được chạm bong, nét chạm bay và khoảng đạt, chủ đề cũng là rồng. Rồng đầu lớn, thân uốn lượn, chân quặp lấy lá, hoa, mây cách điệu, cạnh đó họa tiết phụ là long mã, phượng cặp thư, rùa ẩn trong sóng nước. Với lối tạo hình dân gian không theo luật xa gần nhưng cực kỳ sinh động.

Hậu cung của đình Hạ Mạo còn khá nguyên vẹn, đặc biệt phần trang trí cửa võng (phần chính) nó tạo sự tập trung của thị giác vào nơi thiêng liêng nhất của ngôi đình.  Cửa võng được kết cấu kiểu bàn gồm 6 cánh nằm trong khung gỗ lớn được đục chạm công phu. Trên dưới đều chạm ''Lưỡng Long chầu Nguyệt'', đôi rồng đối xứng uốn lượn mèm mại mà khỏe mang phong cách đầu thời Nguyễn, mặt nguyệt hiền hòa chứng minh thời kỳ khá thái bình của dân tộc.

Sau cánh cửa võng được chạm long tỉ mỉ cùng một chủ đề: ''Long vân hội ngộ'', những đám mây hình mác ôm vào thân rồng được diễn tả sinh động bằng bờm, râu vươn dài, thân rồng vươn mềm mại. Bằng nét đục khỏe mà tạo được khối mềm, các nghệ nhân Phú thọ cổ xưa đã rất thành công trong việc diễn tả hình tượng rồng: Uy nghi mà gần gũi.

Chủ đề rồng xuyên suốt các đồ án trang trí đình Hạ Mạo. Đây chính là ý thức thể hiện tâm linh phù hợp với vị thần được thờ: Hùng Ánh Chàng Vương là người được vua cha giao trọng trách trị thủy. Tuy đề tài Tứ linh: "Long, Ly, Quy, Phượng" là đề tài chung nhưng hình tượng rồng vẫn được nhấn mạnh và tuy hình tượng rồng là chủ đạo nhưng do bàn tay dân gian của các hiệp thợ khác nhau nên con rồng được thể hiện cũng khác nhau tạo hiệu quả sinh động lạ thường.

Trải qua nhiều thế kỷ, bên dòng Thao hiền hòa, đình Hạ Mạo muôn đời tồn tại gắn bó với cuộc sống của người dân, đó là nơi thâm nghiêm, huyền bí nhưng cũng rất gần gũi với những hội làng. Là nơi hội họp của cộng đồng, là nơi chiêm ngưỡng những giá trị văn hóa dân gian qua nhiều đời, nhiều thế hệ nối tiếp.

Đình Hạ Mạo được Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch cấp bằng xếp hạng di tích quốc gia tại Quyết định số 69/2008/QĐ-BVHTTDL ngày 22/8/2008.

Nguồn: Du lịch Phú Thọ