Theo bút tích lưu giữ trên quá giang, Đình Hoàng Xá khởi dựng vào tháng 5 năm Giáp Tuất (năm 1694), có bố cục kiểu chữ “Nhất”. Tòa Đại đình lớn 3 gian 2 chái, Hậu cung là gác lửng phía sau của gian giữa, đặt hương án, long ngai và bài vị thần chủ là Quý Minh Đại vương. Đình được xây dựng trên 40 năm đến thời Lê Vĩnh Hựu mới hoàn thàng.

Đến thời vua Tự Đức, năm Canh Thân (năm 1860) đình Hoàng Xá được trùng tu, dựng thêm Trung cung, Hậu cung với bố cục kiểu chữ “Công”.

Đình Hoàng Xá  nhìn hướng Tây – Tây Bắc, gồm Nghi môn, sân đình, nhà tả vu, hữu vu, đại đình. Phía trước đình có hồ nước và bức bình phong.

Nghi môn kiểu tam quan trụ biểu. Cổng chính là hai Trụ biểu lớn, đỉnh trụ gắn nghê chầu, phía dưới giật cấp nhô ra để trang trí. Hai cổng phụ là cổng vòm chồng diêm 2 tầng 8 mái uốn đầu đao.

Tòa Đại đình bao gồm Đại bái, Trung cung và Hậu cung.

Tòa Đại bái 3 gian lớn và 2 chái, kiểu 4 mái uốn đầu đao, hai đầu bờ nóc đặp con kìm, các đầu đao gắn đầu rồng.  Gian giữa là nơi hành lễ, các gian bên trước lát gỗ làm nơi sinh hoạt cộng đồng, nay xây 4 bệ lát gạch. Hai vì gian chính điện kiểu “Thượng chồng rường hạ kẻ bẩy”, hai bộ vì kèo hai gian bên kết cấu kiểu “Thượng chồng rường hạ kẻ chuyền”. Vì kèo nóc kiểu “chồng rường giá chiêng”, vì nách kiểu “chồng rường trên xà hoành”.  

Tòa nhà Trung cung 3 gian xây vuông góc kết nối Hậu cung với Đại bái, 3 bộ vì được treo cửa võng, hoành phi. Trung cung là nơi đặt ban thờ vọng thành hoàng.

Tòa Hậu cung1 gian 2 dĩ, 4 mái uốn đầu đao cong. Gian chính điện đặt sập thờ, trên là cỗ khám thờ sơn son thếp vàng lộng lẫy, trong khám là long ngai bài vị thần chủ Quý Minh Đại vương.

Đình Hoàng Xá nổi tiếng với những mảng chạm khắc sống động, tinh xảo trên các cấu kiện gỗ như xà, bẩy, kẻ, ván bưng, các bức cốn, chồng rường, các đầu dư. Chủ đề tập trung vào hình tượng rồng Độc Long, Long Vân, Long Ổ, Long Ly… Bốn con kìm được chạm rồng có đầu thon, đuôi dài ẩn phía sau cột cái, mặt dài, trán dô, mũi to, miệng cười, râu, bờm bay múa kiểu đao mác lửa bao trùm, chân to mạnh mẽ với 4 móng.

Trên các cấu kiện của đình, hình tượng rồng được tạo tác với các hình thái, biểu cảm khác nhau với kỹ thuật chạm lộng, chạm bong kênh đa lớp theo phong cách thời Lê Trung Hưng. Đan xen với rồng là các hoạt cảnh sinh hoạt của thần tiên, người và muôn thu như các tiên nữ múa hát, người đánh trống, nhóm ca hát ở cửa đình, chèo thuyền, đấu vật, chọi gà, cảnh voi, ngưa như voi đi cày, người cưỡi voi, cưỡi ngựa, mả táng hàm rồng.

Ngoài linh vật như rồng, phượng, rùa, còn có những họa tiết cây cỏ hoa lá cách điệu rất đẹp như sen, cúc, trúc, mai…

Tương truyền, có 4 hiệp thợ tham gia xây dựng đình Hoàng Xá, tạo nên những mảng chạm khắc đạt đỉnh cao mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời Lê Trung Hưng. Những mảng chạm khắc đa dạng, phong phú của đình Hoàng Xá là di sản độc đáo. Của các nghệ nhân xưa để lại cho đời sau.

Đình Hoàng Xá còn lưu giữ được những cổ vật có giá trị cao về văn hóa và nghệ thuật như sập thờ, khám thờ, long ngai, bài vị, kiệu bát cống, bộ bát bửu, hoành phi, câu đối và các sắc phong từ thời vua Quang Trung đến Khải Định.

Đình Hoàng Xá được Bộ Văn hóa, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa năm 1962.

Thanh Hà

Nguồn: Sở du lịch thành phố Hà Nội