Đền chùa làng Nam Cường tọa lạc trên một quả đồi cao, nằm giữa cánh đồng rộng. Đền Nam Cường được khởi dựng từ lâu đời, thờ Xuân Nương Công chúa, nữ tướng thời Hai Bà Trưng.

Theo Ngọc Phả lưu giữ tại đền, Mẫu Xuân Nương là con của ông Hùng Sát và bà Đinh Thị Hiên Hoa, người dân tộc Mường ở Châu Đại Man, bao gồm vùng Thanh Thủy, Tam Nông, Thanh Sơn và Yên Đập Cũ của tỉnh Phú Thọ. Bà Đinh Thị Hiên Hoa thì sinh được 7 người con trai mà không có con gái.

Mãi đến năm 49 tuổi, bà Đinh Thị Hiên Hoa mới sinh được 1 con gái, mắt phượng ngài, rất thích thơ ca, thích chơi cờ, cụ Hùng Sát đặt tên là Xuân Nương. Khi Xuân Nương sinh được 100 ngày thì mẹ mất.

Khi Xuân Nương 18 tuổi, Thái thú Tô Định sang đưa quân đến  Châu Đại Man sát hại Hùng Thắng là anh trai của Xuân Nương. Nàng Xuân Nương căm thù giặc đã chiêu mộ nghĩa binh đánh giặc. Trong 3 năm, Xuân Nương đã có hơn 3.000 quân.

Hưởng ứng lời Hịch kêu gọi khởi nghĩa đánh giặc Đông Hán. Xuân Nương đưa đội thân binh ra nhập đại quân của Hai Bà và được phong là chủ tướng của đạo quân phía đông. Đánh đuổi quân Tô Định, Xuân Nương lập nhiều chiến công oanh liệt.

Xuân Nương được Hai Bà Trưng ban cho tước hiệu Công chúa, ban cho thực ấp 5 làng, Hương Nộn, Hương Nha, Gia Áo, Nam Cường, Tự Cường. Mấy năm sau, giặc Đông Hán đem quân sang đánh nước ta. Danh tướng Xuân Nương cùng chồng là Thi Bằng đã chiến đấu và hy sinh anh dũng.

Sau khi bà mất, dân làng đã thương tiếc lập đền thờ, tôn vinh Xuân Nương là thành hoàng của làng đây. Đền Nam Cường từ khi xây dựng đến nay đã trải qua nhiều lần tu sửa. Lần gần đây nhất là năm 2014.

Đền có kiến trúc nhỏ gọn, kiểu chữ nhất, gian trong cùng là Hậu cung. Các mảng chạm khắc trang trí mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn thế kỷ 19.

Hàng năm, làng mở hội của Đền từ ngày 6 đến ngày 7 tháng giêng. Phần lễ là các nghi thức tế tự trang nghiêm, phần hội là những trò chơi dân gian và trình diễn các làn điệu dân ca. Hát gheo là một cái làn điệu đặc trưng của làng Nam Cường, cũng là một cái làn điệu đặc trưng của đất tổ Vua Hùng.

Nằm trong khuôn viên khu di tích còn có ngôi chùa làng Nam Cường, tên chữ là Miễu Sơn Tử. Chùa được xây dựng từ lâu đời, khởi đầu được làm bằng tranh, tre, nứa lá.

Sau nhiều lần trùng tu sửa chữa, ngôi chùa mang dáng dấp như hiện nay với kiến trúc chữ nhị gồm tiền đường và thượng điện. Chùa thờ Phật theo dòng Đại Thừa.

Trong chùa hiện có 12 pho tượng Phật, trong đó có 6 pho tượng gỗ và 6 pho tượng được đắp bằng đất, mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê và thời Nguyễn, khoảng thế kỷ 18-19. Cùng với ngôi chính điện, trong khuôn viên chùa còn có Lầu chuông, Tượng Quan Thế Âm Bồ Tát.

Với những giá trị về lịch sử văn hóa, Cum Di tích Đền chùa Làng Nam Cường được Bộ Văn hóa Thông tin, nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 2001.

Nguồn: Đài phát thanh và truyền hình Phú Thọ