Đình Hội Thống nằm gần cửa Hội. Đình được xây dựng từ năm 1659, hoàn thành năm 1660. Đình Hội Thống thờ Thành Hoàng là Tô Hiến Thành, hiệu “Lý Thái úy Tô Đại Liêu”. Các sắc phong còn lưu giữ đều tôn xưng ông là “Đại tướng quân… Tô Thái úy… Đại vương… Thượng đẳng tôn thần”. Tô Hiến Thành là vị danh thần kiệt xuất triều Lý (1102-1179), từng giữ chức Thái sư dưới triều vua Lý Anh Tông và phò tá vua nhỏ tuổi Lý Cao Tông. Ông đã có nhiều công lao phò giúp triều Lý đánh giặc ngoại xâm, bảo vệ an ninh đất nước, gìn giữ trật tự trị an, phát triển kinh tế – văn hóa đất nước. Ông nổi tiếng là bậc danh thần trung nghĩa, cương trực, liêm chính, được hậu thế kính trọng. Đình thờ hậu thần là bà Nguyễn Thị Khuê và ông Vũ Ninh Tiến, đã đóng góp tiền của xây dựng đình, sửa chữa đê điều và trang trải sưu thuế.

Đời nhà Lê, người dân có công phò vua nên được vua ban cho tấm biển khắc 3 chữ vàng: “Kiên Nghĩa xã”, do dân đã dựng đình làng vào thời đó, nên cũng được gọi là “Đình Kiên Nghĩa”. Trên biển khắc 4 chữ “Thánh trạch quan ân” và đôi liễn “Vạn cổ du quang viễn. Thiên thu huệ trạch trường”.

Đình Hội Thống nhìn hướng Tây, bố cục kiến trúc kiểu chữ Nhị gồm bái đường và nội tẩm. Hai bên là lầu chuông, gác trống. Trong tòa nội tẩm đặt bài vị thần Thành Hoàng, gian chính giữa treo bức hoành phi ghi 4 chữ Hán: “Xuân - Đài - Thọ - Vực”.

Mái đình lợp ngói âm dương cổ truyền, các đầu đao uốn cong mềm mại, gắn hình hổ phù đội nguyệt, hai bên là rồng chầu, tạo nên vẻ uy nghiêm, linh thiêng cho công trình.

Bái đường có 7 gian, 32 chân cột (mỗi cột lớn chu vi đến 1,7m). Gian chính đặt hương án, 2 gian tả - hữu đắp nổi làm nơi ngồi cho quan viên theo thứ bậc. Sân đình Hội Thống rộng, bên trái là nhà bia, bên phải là miếu thờ thổ thần. Ngoài cổng phía trước đình là khoảng ruộng rộng, hằng năm diễn ra lễ Hạ Điền, sau khi tế thần Thành Hoàng.

Các mảng chạm khắc trang trí trong đình vô cùng phong phú theo các chủ đề rồng, phượng, hạc, cuốn thư, hoa lá, dây leo, mây, lửa… được chạm khắc công phu, tinh xảo.

Đình là nơi tổ chức các lễ trọng, họp làng và gắn với một lễ hội lớn “Rước đồ mã”. Lễ hội được tổ chức vào ngày 24, 25 tháng Chạp hằng năm.

Đám rước thường có 2 kiệu lớn: đi trước là kiệu đặt bài vị của Thành Hoàng có lọng che; tiếp theo là kiệu đặt toàn bộ đồ mã: mũ, áo, đai, hia, có lọng che. Ngày 24 rước vào đình để thờ tế; ngày 25, số đồ mã trên được phân chia cho mọi nơi thờ cúng công cộng và một số nhà thờ của các vị khoa cử từ tú tài trở lên. Trong ngày lễ, thủ chỉ đọc bài văn “Thúc ước” của xã để mọi người luôn ghi nhớ.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, năm 1995, đình Hội Thống đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia. 

Đậu Hà

Nguồn: Trang Thông tin điện tử xã Đan Hải