Nơi hội tụ giá trị tinh thần

Tại các xã khu vực miền núi của tỉnh Phú Thọ vẫn còn khá nhiều chợ đang duy trì hoạt động theo phiên như: chợ Rạnh - xã Mường Động, chợ Tân Lập - xã Mường Vang, chợ Vó - xã Nhân Nghĩa, chợ Ngọc Sơn - xã Ngọc Sơn, chợ Bò - xã Vân Sơn, chợ Pà Cò - xã Pà Cò, chợ Pheo - xã Tân Pheo, chợ Tân Minh - xã Cao Sơn, chợ Mường Chiềng - xã Đức Nhàn, chợ Yên Hòa - xã Quy Đức... Các chợ họp tại địa điểm gần trung tâm xã hoặc ven sông, hồ. Chợ phiên thường diễn ra vào các ngày cố định trong tuần hoặc các ngày lễ Tết đặc biệt, thời gian thường kéo dài từ sáng sớm đến khoảng đầu giờ chiều trong ngày.

Sản vật phong phú được đồng bào dân tộc thiểu số mang đến chợ phiên trao đổi

Những chợ phiên độc đáo nhất phải kể đến chợ Bò - xã Vân Sơn, chợ Pà Cò - xã Pà Cò, chợ Pheo - xã Tân Pheo và chợ Tân Minh - xã Cao Sơn. Đây là những chợ phiên vùng cao mang đến cảm nhận về bức tranh sinh hoạt cộng đồng và văn hóa đa sắc màu với những bộ trang phục váy áo dân tộc rực rỡ, sản vật núi rừng phong phú, các hoạt động giao lưu nhộn nhịp.

Những bộ trang phục dân tộc theo đồng bào Mông xuống chợ

Theo cụ Xa Thị Ninh, xóm Phổn, xã Tân Pheo, khoảng 30, 40 năm trước, điều kiện đi lại nhiều khó khăn, người vùng cao ở cách chợ phiên hàng chục cây số, đi chơi chợ phải đi bộ hoặc đi ngựa, nên nhiều nơi trong vùng hình thành chợ đón (chợ xép, chợ tạm) từ ngày hôm trước.

Hiện nay, khi phương tiện xe máy đã phổ biến, đường đến chợ thuận tiện và rút ngắn hơn. Tuy nhiên, một số người dân vẫn duy trì thói quen đi bộ đến chợ. Đặc biệt, bà con xuống chợ với tâm thế gặp gỡ người thân quen, giao lưu, thưởng ngoạn văn hóa diễn ra ở chợ, nhất là ẩm thực. Hầu như ai xuống chợ cũng mặc đẹp, thân thiện thăm hỏi nhau. Bà con còn thoải mái lựa chọn các hình thức vui chơi, giải trí được tổ chức trong không gian chợ. Do vậy, người dân thường nói đi chợ là đi chơi.

Điều dễ nhận thấy ở nhiều chợ phiên là đồng bào dân tộc thiểu số quan tâm giữ gìn bản sắc văn hóa qua tiếng nói, trang phục. Đến họp chợ, việc mua bán trao đổi không kể hàng hóa có giá trị cao, thấp, có khi là một con gà, chục trứng, con lợn hay đơn giản chỉ vài bó mía, mớ rau, vài chùm quả các loại của gia đình tự làm ra...

Chợ còn là nơi diễn ra các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ truyền thống. Đồng bào xuống chợ để hiểu thêm về con người, cảm nhận cái đẹp đang diễn ra trong cuộc sống đời thường.

“Đặc sản” văn hóa gắn với du lịch khám phá, trải nghiệm

Trong thời đại công nghệ phát triển, những chương trình giải trí, văn hóa, văn nghệ trong nước, quốc tế phong phú lôi cuốn người dân qua hình thức khai thác trên internet, điện thoại thông minh. Bởi vậy, một bộ phận dân chúng nhạt dần sinh hoạt văn hóa truyền thống ở chợ phiên. Không gian sinh hoạt chợ phiên có xu hướng bị thu hẹp, đồng thời chức năng kinh tế có chiều hướng lấn át chức năng văn hóa vốn có của chợ phiên truyền thống.

Họp cố định vào mỗi thứ Ba hằng tuần, chợ phiên Bò là nơi giao thương nhộn nhịp, thu hút du khách khám phá nét đẹp văn hóa truyền thống của mảnh đất, con người vùng cao xã Vân Sơn

Cùng với việc xây dựng mô hình, phương pháp bảo tồn chợ phiên đặc trưng của đồng bào các dân tộc thiểu số, cấp ủy, chính quyền một số địa phương đã và đang quan tâm phát huy chức năng "kép” kinh tế và văn hóa của chợ phiên truyền thống ở vùng cao.

Đơn cử tại xã Pà Cò, chợ phiên Pà Cò họp định kỳ vào ngày chủ nhật hàng tuần đã trở thành điểm hẹn giao lưu văn hóa dân tộc Mông, góp phần thúc đẩy kinh tế du lịch phát triển. Địa phương này còn sáng tạo, chủ động xây dựng sản phẩm du lịch “Chợ đêm Pà Cò” khai thác những giá trị bản sắc văn hóa truyền thống hấp dẫn du khách. Còn tại xã Vân Sơn, phiên chợ Bò họp vào thứ Ba hằng tuần là một trong những điểm đến trải nghiệm trong tour khám phá du lịch vùng cao Vân Sơn.

Chợ phiên mang đậm sắc thái văn hóa bản địa là một trong những sản phẩm du lịch trải nghiệm hấp dẫn trên hành trình khám phá điểm đến du lịch vùng cao

Đồng chí Bùi Xuân Trường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: "Để bảo tồn văn hóa chợ phiên gắn với phát triển kinh tế du lịch, tỉnh tăng cường quảng bá bản sắc văn hóa, tổ chức hoạt động phiên chợ vùng cao gắn với các ngày lễ lớn của địa phương. Đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá phát huy giá trị, tích cực lan tỏa nét đẹp văn hóa độc đáo của chợ phiên gắn với phát triển du lịch bằng nhiều hình thức phong phú, phù hợp với từng vùng, địa bàn.

Bùi Minh

Báo và Phát thanh, Truyền hình Phú Thọ - baophutho.vn - Đăng ngày 28/01/2026