Những đứa trẻ chúng tôi, từ khi biết leo trèo thì cây đầu tiên được leo trèo là loại cây đặc sản quê hương, cây dẻ Trùng Khánh. Cây dẻ có thân vỏ xù xì và những tán lá rộng, đến mùa ra hoa kết trái, trên cây chi chít từng chùm quả có có gai, lúc còn non thì gai cũng mềm lắm, không làm bị thương lũ quỷ nhỏ chúng tôi.

Nhờ điều kiện không khí mát lành cùng thổ nhưỡng và mạch nước trời ban nên cây hạt dẻ ở đây nhiều và ngon tuyệt. Cây hạt dẻ cao, lá to. Vườn hạt dẻ được trồng theo quy trình nên đều, thẳng tắp nhìn giống vườn cao su. Khách thăm sẽ cảm thấy thư thái khi đi dưới những tán cây dẻ mát lành, thoang thoảng hương vuốt nhẹ lên mặt, lên tóc bạn.

Khi mùa xuân đến, cây dẻ bung ra những chùm hoa trắng xóa, có mùi hương thơm đặc trưng thoang thoảng không lẫn vào đâu được. Những bông hạt dẻ tự giao hoan với nhau để đươm trái.

 

Gặp tác động của gió hoặc người rung, hạt dẻ có thể bung ra khỏi quả và rụng xuống, quả dẻ cũng rụng xuống mang theo cả hạt cùng vỏ gai sắc nhọn. Với quả dẻ còn nguyên vỏ, người dân thu hoạch sẽ gắp tất cả mang về, dùng kìm để tách vỏ lấy hạt mà không bị gai đâm.

So với các loại dẻ khác ở Việt Nam, hạt dẻ Trùng Khánh nhỏ nhất cũng bằng ngón chân cái, vỏ rất mỏng, quả hạt dẻ già thì cho hạt màu nâu đen và có nhiều lông tơ ở đầu hạt và có 1 sợi râu mọc chót ở trên đầu hạt dẻ. Chỉ có hạt dẻ Trùng Khánh thật mới có sự pâh biệt đầu và sợ râu rõ rệt nhất. Hạt dẻ chin già thì rất bùi và thơm ngậy đặc biệt.

 

Với quả dẻ xù xì đầy gai sắc nhọn, đám trẻ bọn tôi khá cẩn thận. Trước đây, tôi thường lấy một viên đá cuội to, đập quả dẻ cho nó tự nhà hạt. Khá mỏi tay nếu tham ăn. Nhưng người dân hiện nay đeo bao tay, dùng kìm và que tre chuyện dụng để tách vỏ lấy hạt dẻ. Rất công nghệ.

Khoảng giữa mùa thu (cây chín sớm nhất cũng tầm giữa tháng 8 âm lịch (rằm trung thu) trong vườn quả dẻ chín rụng đầy mặt đất. Lúc đó hạt dẻ ngọt bùi nhất. Quả dẻ chín rụng khá nhanh, đến gần cuối thu là hạt dẻ rụng hết và cũng hết mùa dẻ Trùng Khánh vui vẻ náo nhiệt cả nhà.

 

 

Ngày xưa các bà các mẹ thường bảo quản hạt dẻ bằng cách tách lấy hạt, cho vào rổ rá treo gần gác bếp, tất nhiên là bếp củi, hạt dẻ giữ được khá lâu, có thể đến hết mùa đông. Khi đó hạt dẻ (nhân chuyển sang màu vàng) đã khô, cầm hạt dẻ lắc kêu lóc xóc bên trong vỏ nâu đen sẫm.

Hạt dẻ giữ bằng cách này thì được gọi là xuống đường, ăn sẽ ngọt hơn. Một số người yêu thích hạt dẻ, vào vụ mua rất nhiều hơn, cất trong ngăn đá, khi ăn thì rã đông, (nhưng vị không ngon bằng ăn trong vụ mùa). Không để ngăn mát vì do có độ ẩm hạt dẻ sẽ nhanh hỏng hơn để bên ngoài. Nếu quá lười đi có thể cho vào rổ và chọn nơi thoáng mát, sẽ để được 1 thời gian đến 2-3 tuần). Hạt dẻ mua về mà để lâu không hỏng chắc chắn có vấn đề. Hạt dẻ Trùng Khánh chính hiệu thì thường không bán tràn ra chợ như các loại thường thấy cả tải.

Hạt dẻ Trùng Khánh to bằng hoặc hơn ngón chân cái, vỏ lụa rất mỏng, hạt màu nâu đen sẫm, bùi và thơm ngậy đặc biệt. Nhai nuốt qua cổ để lại một cảm giác rất ấn tượng, rất đặc biệt. Ngọt bùi tự nhiên không giả tạo, như đã ăn cả triệu lần rồi, điều này làm lên sự khác biệt so với hạt dẻ Trung Quốc giả danh.

Nếu mua ăn chơi, bạn sẽ không phải quan tâm lắm đến cách chế biến hạt dẻ. Nhưng nếu để đãi khách hoặc thưởng thức cho hết vị thơm ngon của núi rừng, bạn hãy làm theo cách truyền thống của dân tộc Tày huyện Trùng Khánh Cao Bằng.

Bạn sẽ cẩn thận khía một vài đường trên vỏ hạt dẻ, khía ngang thân quả, cầu kỳ hơn bạn khí thành 2 đường trên đỉnh chỗ có râu hạt dẻ. Sau nó bạn rửa sơ qua nước để loại bớt bụi và lông hạt dẻ đi (chỉ hạt dẻ Trùng Khánh xịn mới có lớp lông tơ trên vỏ).

Sau đó bạn đổ hạt dẻ vào chõ đồ xôi (có thể dùng khay hấp của nồi cơm điện) cho nước xâm xấp đáy nồi, đung lên sôi tầm 30 phút là được. Nếu thấy chỗ vết khứa nứt ra thậm chí còn nở nhân vàng nhạt ra và mùi thơm phức là thưởng thức được rồi. Nhưng để ngon hơn hãy cho vào chảo rang nhỏ lửa tầm 10 phút là hạt dẻ khô nước và tỏa mùi thơm nức. Lúc rang cho vài hạt muối vào rang cùng cho khô vỏ và thêm vị muối cũng ngon lắm.

 

 Những nhà nội trợ cầu kỳ có thể ninh hạt dẻ với chân giò như một món hầm, xay bột hạt dẻ làm nhân bánh, có thể hấp hạt dẻ để ăn như hấp hạt mít...

Hạt dẻ có kiểu thưởng thức độc đáo nữa là hấp rang lên, bóc vỏ rồi giã nghiền thành bột trộn đều vào cốm non hạt mẩy căng tròn làm từ giống gạo nếp Trùng Khánh, món này thực sự hấp dẫn với vị thơm của cốm, vị bùi của hạt dẻ.