Chùa An Biên tọa lạc trên núi Vàn, làng Vẻn, có độ cao khoảng 30m. Chùa quay hướng Tây Nam, tựa lưng vào sườn núi Vàn, thế núi hình cánh cung, hai cánh núi chạy sang hai bên tả hữu tạo thế tay ngai ôm lấy chùa; trước mặt là xóm làng, ruộng nương trù phú, hai bên tả hữu đều có núi chầu về, cách 1km là dòng sông Kinh Thầy hiền hòa, uốn lượn mềm mại, xa hơn (cách chùa khoảng 5km theo đường chim bay) là dãy núi An Phụ (Kinh Môn, Hải Dương).

Chùa tọa lạc trên một thế đất “linh” theo thuyết phong thủy: tả có Thanh Long, hữu có Bạch Hổ; phía sau lấy núi Vàn làm chẩm; trước chùa lại có minh đường là dòng sông Kinh Thầy, đồng thời có dãy núi An Phụ làm án.

Qua Tam Quan là sân chùa, tòa Tam Bảo có mặt bằng kiến trúc hình chữ Đinh với Tiền đường 5 gian, Thượng điện 3 gian; Nhà bia chiến thắng An Biên.

Trải qua hàng trăm năm, Chùa An Biên không còn giữ được các công trình kiến trúc từ khi khởi dựng, song chùa vẫn lưu giữ được nhiều di vật gốc có giá trị, tiêu biểu là các tấm bia đá, tháp đá, chân tảng… đây là những cứ liệu lịch sử quan trọng giúp hiểu được quá trình tồn tại và phát triển của di tích qua các thời kỳ lịch sử.

Tương truyền chùa An Biên được Thiền sư Huyền Quang - vị Tổ thứ 3 của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử cho xây dựng từ thời Trần. Trong giai đoạn 1930 - 1945, và trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1947 - 1954) chùa An Biên nói riêng là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương. Trong những sự kiện ấy, tiêu biểu là chiến thắng của 25 chiến sĩ thuộc Đại đội 913 bộ đội địa phương và quân du kích An Biên trong trận càn tổng lực của hơn 500 tên lính Pháp vào ngày 08 - 01 - 1953. 

Khoảng những năm 1960 - 1970, chùa xuống cấp nghiêm trọng nên nhân dân đã chuyển tượng Phật và đồ thờ tự xuống chùa Quỳnh Lâm (nay thuộc phường Tràng An) và chùa Phố (nay thuộc phường Đông Triều).

Năm 1991, dân làng đóng góp dựng lại ngôi tháp mộ của Hòa thượng Thích Thiện Quang (thế danh Dương Văn Quán) tại khu vực cổng chùa. Năm 2007, nhân dân xây lại chùa trên nền chùa cổ. Năm 2018 chùa được tôn tạo lại với quy mô như ngày nay.

Hàng năm tại chùa An Biên vẫn duy trì tổ chức những ngày lễ lớn của Phật giáo như: Lễ giỗ Tổ; Lễ Thượng nguyên (ngày 14 tháng Giêng); Lễ Phật đản (ngày mùng 8 tháng Tư); Lễ vào hè (ngày 10 tháng Tư); Lễ ra hè (ngày 10 tháng 7); Lễ Vu lan (Rằm tháng Bảy); Lễ tất niên (ngày 10 tháng 12).

Trước kia hội chùa được tổ chức trong ba ngày, từ ngày 21 đến ngày 23 tháng Giêng, tuy nhiên hiện nay chỉ tổ chức gọn trong ngày 21. Ngày nay, chùa An Biên còn kết hợp với chính quyền địa phương tổ chức lễ dâng hương kỷ niệm chiến thắng An Biên và một số nghi lễ khác.

Với những giá trị đó, di tích lịch sử chùa An Biên đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh tại Quyết định số 597/QĐ-UBND ngày 09/3/2022 của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh.

Nguồn: Sở VH-TT-DL tỉnh Quảng Ninh