Người dân phơi ngô ở khu vực sân của di tích.

Đồi Khau Mạ là một trong những điểm di tích thành phần thuộc hệ thống Di tích quốc gia đặc biệt ATK Chợ Đồn. Trong giai đoạn 1950-1951, nơi đây là địa điểm đồng chí Phạm Văn Đồng cùng cán bộ Văn phòng Chính phủ sống và làm việc, tham gia chỉ đạo nhiều nhiệm vụ quan trọng, góp phần cùng Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh đạo cuộc kháng chiến đi đến thắng lợi.

Với giá trị lịch sử đó, đồi Khau Mạ đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh, đồng thời nằm trong quần thể Di tích quốc gia đặc biệt ATK Chợ Đồn được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng năm 2016.

Tuy có ý nghĩa quan trọng, nhưng sau gần 30 năm kể từ khi được đầu tư xây dựng, di tích đang trong tình trạng xuống cấp. Dù chỉ cách quốc lộ 3C chưa đầy 1km, song khu di tích khá hoang vắng, ít người qua lại. Ngay từ lối vào, tuyến đường bê tông đã bị hư hỏng nặng, nhiều đoạn sụt lún, trơ nền đất. Cổng di tích xuống cấp, không thể đóng, mở.

Bên trong khuôn viên, hệ thống tường bao bong tróc, loang lổ; nhiều đoạn đã đổ sập hoàn toàn. Các chi tiết hoa văn bị nứt vỡ, rơi rụng. Sân bê tông quanh khu bia di tích xuất hiện nhiều vết nứt, cỏ dại mọc xen dày đặc.

Khu vực hầm bí mật - nơi từng gắn với hoạt động của đồng chí Phạm Văn Đồng, nay chỉ còn lại tấm bia rêu phong giữa nền đất hoang phế. Tổng thể di tích cho thấy sự xuống cấp toàn diện, thiếu được bảo dưỡng thường xuyên.

Địa điểm hầm bí mật trong khu vực di tích.

Theo người dân địa phương, nguyên nhân một phần do công trình được xây dựng từ lâu, vật liệu chưa bảo đảm chất lượng, nền bê tông mỏng nên nhanh hỏng. Bên cạnh đó, một số cây lớn trong khuôn viên không được cắt tỉa kịp thời, mùa mưa bão khi cây đổ gãy đã làm hỏng tường bao và các hạng mục khác.

Trước thực trạng trên, chính quyền và người dân địa phương đều bày tỏ mong muốn di tích sớm được quan tâm đầu tư, tu bổ. Ông Chu Văn Uyển, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Nghĩa Tá, cho biết: Di tích đã xuống cấp rõ rệt, cuối năm 2025 ngành chức năng đã tiến hành khảo sát, xác định mốc giới và dự kiến cải tạo, nâng cấp từ trong năm 2026. Tuy nhiên, đến nay dự án vẫn chưa được triển khai.

Bà Mạc Thị Sâm, người được giao trông nom di tích nói: Từ khi xây dựng đến nay, di tích mới chỉ được sửa chữa nhỏ hai lần, chủ yếu là quét vôi và bổ sung cổng, biển chỉ dẫn, chưa hề có đợt trùng tu tổng thể.

Thực tế này cho thấy, nếu không sớm có giải pháp đồng bộ, di tích sẽ tiếp tục xuống cấp, ảnh hưởng đến giá trị lịch sử và khả năng khai thác phục vụ giáo dục, du lịch. Đồi Khau Mạ không chỉ là nơi ghi dấu một giai đoạn lịch sử quan trọng của cách mạng Việt Nam, mà còn là điểm đến tiềm năng trong hành trình du lịch về nguồn gắn với  ATK Việt Bắc và hồ Ba Bể. Việc bảo tồn, tôn tạo di tích vì vậy không chỉ đáp ứng nguyện vọng của nhân dân, mà còn góp phần gìn giữ, phát huy giá trị di sản cách mạng cho các thế hệ mai sau.

Minh Quang

Nguồn: Thái Nguyên TV