Theo thần tích, thần sắc còn lưu tại di tích cũng như sách “Quỳnh Côi dư địa chí” của tri huyện Quỳnh Côi - Ngô Vi Liễn, ấn hành năm 1932 thì đình Sơn Đồng thờ vị thành hoàng, có tên húy là Phạm Hoàng. Ông sinh ra và lớn lên ở quê hương Sơn Đồng.

Nội dung thần tích tóm tắt như sau:

Tại xã Đan Nê, phủ Thiệu Thiên, trấn Thanh Hoá có ông Phạm Phương là người hiếu đễ, biết địa lý, giỏi nghề võ. Ông đi xem đất khắp nơi, đến Sơn Đồng gặp nhà hào kiệt là Nguyễn Giám có người con gái là Nguyên, 23 tuổi. Tuy là gia đình phú quý nhưng ông Nguyễn Giám lấy nhân nghĩa làm đầu thường hay cứu giúp người nghèo, dốc tâm quyên góp cùng dân làng dựng chùa lễ Phật. Người con gái của ông đã lâm bệnh kinh niên từ nhiều năm trước. Phạm Phương chữa khỏi bệnh cho người con gái ông Nguyễn Giám và được ông gả con gái cho làm vợ. Hai người sinh sống vơi nhau đến ngoại 40 tuổi mà vẫn hiêm hoi chưa có mụn con nào. Sau nhiều lần đi cầu tự ông bà mới sinh được người con trai đặt tên là Phạm Hoàng, bấy giờ là vào giờ Tý ngày mồng 2 tháng Giêng năm Đinh Mùi.

Thời ấy, đất nước có giặc vua Hùng Vương xuống chiếu cầu tài chống Thục. Lại nói Phạm Hoàng càng lớn càng tài giỏi, tinh thông võ nghệ, văn chương, mặt mũi khôi ngô tuấn tú.

Khi thấy nhà vua xuống chiếu ông liền ra ứng và được phong chức Thái Tế Quyền Chương Tả Hữu Đô Hầu Phụng Ngự Đại tướng quân. Qua nhiều trận giao chiến ông cùng quân sĩ phá tan được giặc. Nhà vua ban thưởng và trọng đãi ông là công thần trong triều. Khi ông mất (ngày 12 tháng 8 không rõ năm) nhà vua sai quan đến tế tự, sắc cho dân lập đền thờ tại quê hương Sơn Đồng và tôn làm Thành hoàng bản cảnh.

Theo thần tích còn lưu giữ, Đình Sơn Đồng được khởi dựng cách đây trên 700 năm. Đầu thế kỷ thứ 13, trải qua thăng trọng lịch sử, ngôi đình đã được người dân địa phương chuyển về vị trí ngày nay năm 1823 và đổi từ hướng đông sang hướng bắc.

Đình gồm nghi môn, sân đình, hai nhà tả vu, hữu vu, tòa Đại đình. Đại đình bao gồm tòa Đại Bái, Ống Muống và Hậu cung.

Trong tòa Đại Bái được trang trí các hoành phi câu đối, đại tự, cửa võng còn giữ được kể từ khi xây dựng lại ngôi đình. Các mảng chạm khắc trang trí tập trung trong tòa Đại bái, theo các chủ đề truyền thống tứ linh, tư quý cùng các họa tiết hoa văn, lá lật cách điệu tạo nên bức tranh nghệ thuật sống động.

Đình còn lưu được 5 đạo sắc phong của các triều đại đời sau, có niên đại từ triều Hậu Lê đến triều Nguyễn. Đạo sắc có niên đại xưa nhất là vào triều Lê, đời vua Cảnh Hưng năm thứ 44 (1783).

Đình Tân Đồng diễn ra hai kỷ lễ hội chính, ngày mồng 2 tháng Giêng và ngày 12 tháng 8 âm lịch. Mùng 2 Tết là ngày sinh của đức Phạm Hoàng. Ngày 12 tháng 8 là ngày hóa của ngài.

Với những giá trị to lớn về lịch sử và nghệ thuật, đỉnh Sơn Đồng đã được công nhận là di tích cấp quốc gia năm 2013.

Nguồn: Kiến trúc cổ Việt Nam