Đình Tứ Trưng là ngôi đình chung  của 3 làng Thế Trưng, Văn Trưng và Vĩnh Trưng. Đình Tứ Trưng được xây dựng vào thời Hậu Lê.

Theo Ngọc phả về vị thành hoàng Nguyễn Văn Nhượng và truyền thuyết từ nhân dân địa phương thì đền Đức Ông (thị trấn Tứ Trưng) và lăng Bảo Trưng (xã Phú Đa) được xây dựng ngay sau khi ông mất, vào thời Lý (thế kỷ XII), cách đây hàng nghìn năm.

Thần tích về 2 vị thần hoàng làng Đông Kinh Phán Quan Đại Vương Thượng Đẳng Phúc Thần, húy là Nguyễn Văn Nhượng và Công chúa nước Chiêm Thành (con được gọi là Lão Tiên Bà).

Thủ từ Ngô Công Chính đình Tứ Trưng cho biết:   Căn cứ vào cuốn Ngọc phả viết vào các năm: Đức Long nhị niên (1630), Vĩnh Hựu nguyên niên (năm 1730) và bản sao vào các năm: Thiệu Trị nguyên niên (năm 1841), Tự Đức tam thập tứ niên thập nhị nguyệt sơ thất nhật (năm Tự Đức thứ 34, ngày 7/12/1880), kết hợp với lời truyền kể của nhân dân thì đình Tứ Trưng thờ  Đông Kinh Phán quan Đại vương, húy là Nguyễn Văn Nhượng (tên vị là Đức Ông) là người quê gốc ở Tứ Trưng (kẻ Rưng), làm quan dưới triều vua Lý Cao Tông (1176 - 1210). Ngọc phả còn viết rằng: “…thi thị thổ nhất khu...” tức là một khu đất chợ (chợ Rưng) là của ông vậy (khu vực chợ Rưng ngày nay bao gồm cả đình, đền). Dưới thời nhà Lý, nước Đại Việt ta vừa phải phòng bị quân Tống xâm lăng phía Bắc, vừa phải dụng binh trấn áp sự quấy phá của các nước Chiêm Thành và Ai Lao ở phía Nam để gìn giữ biên cương, định lệ cống nạp.

Thời vua Lý Cao Tông, niên hiệu Trinh Phù (năm 1176), vua nước Ai Lao không chịu thần phục và dâng cống nạp cho Đại Việt theo thường lệ. Vào năm Trinh Phù nguyên niên, vua Lý Cao Tông đã giao ấn, kỳ cử tướng Đông Kinh Phán quan Nguyễn Văn Nhượng làm Đốc tướng cất đại quân sang chinh phạt Ai Lao. Chỉ một thời gian ngắn, ông đã phá tan quân Ai Lao, buộc chúng thua chạy, bắt giữ hơn trăm tù binh, một cỗ voi chiến và thu nhiều vàng bạc châu báu, sừng tê giác. Khiến vua Ai Lao phải đầu hàng, cam kết thần phục và thi hành lệ cống nạp Đại Việt theo lệ cũ.

Do có công lao đánh giặc gìn giữ biên cương, định lại lệ quốc nên ông được vua Lý ban cho nhiều ân tứ, ban thưởng chức tước, ban cho một đội thân binh, một cỗ voi chiến, áo gấm màu trắng trở về lộc ấp.

Khi ông hóa, để tưởng nhớ công lao dẹp giặc của ông, nhà vua cho xây lăng và lập đền thờ, sắc phong là Đông Kinh Thông Phán Đại Vương Thượng đẳng phúc thần hưởng nghi lễ quốc tế (tế theo nghi lễ Nhà nước); truyền cho nhân dân quanh vùng bốn mùa cúng tế, hương khói không dứt.

Hiện nay cả 4 làng của kẻ Rưng xưa kia là: Văn Trưng, Thế Trưng, Vĩnh Trưng và Bảo Trưng đều thờ phụng và tôn vinh làm thành hoàng làng, bảo hộ cho nhân dân của các làng đó và thờ ở đình, đền, miếu (nơi ông sinh) và lăng (nơi ông hóa).

 Về Công chúa nước Chiêm Thành (Lão Tiên Bà): Theo cuốn tài liệu chữ Hán viết năm Vĩnh Hựu nguyên niên chính nguyệt (tháng 1 năm đầu niên hiệu Vĩnh Hựu - 1735) thì có một vị thần hiệu là Lão Tiên Bà tối linh Công chúa, nguyên là Công chúa nước Chiêm Thành.

Vào triều vua Trần Thánh Tông năm thứ 3, niên hiệu Thiệu Long, nhà vua dẫn binh chinh phạt phương Nam. Một ngày nọ, vua giong thuyền theo hướng Tây đến xã Biên Mặc bên sông Kỳ Giang thì thuyền mắc cạn không đi được nữa. Bất ngờ trời đất tối sầm, mưa gió nổi lên, thì ra Công chúa giáng trần phù giúp, thuyền lại thuận lợi đi tiếp. Vua bèn truyền cho dân trong xã lập đền thờ, hàng năm tế tự, làm lễ đảo vũ, thần đều linh ứng, sự tích và ân điển đã được bao phong nhiều đời thờ cúng đầy đủ. Các triều đại sau này đều gia phong mỹ tự.

Đình được xây dựng trên khu đất cao, thoáng rộng, nhìn hướng Tây Nam. Trước cổng đình là chợ Rưng (đây cũng là nơi tổ chức lễ hội làng Rưng ngày xưa). Ngôi đình gồm Nghi môn, sân đình, hai dãy nhà cấp 4 từng là trụ sở của UBND xã Tứ Trưng cũ, nay do Hợp tác xã nông nghiệp và Công ty điện Tứ Trưng sử dụng tiếp quản sử dụng), tòa Đại đình gồm Đại bái và Hậu cung.

Nghi môn đình kiểu tứ trụ biểu, cổng chính là hai trụ biểu cao, đỉnh trụ gắn tứ phượng, hai cổng phụ là hai trụ biểu thấp hơn, đỉnh trụ gắn nghê chầu, trụ biểu chế tác bằng đá, thân trụ chạm nổi câu đối cổ. Hai tường cánh phong hai bên đắp phù điêu voi chiến.

Qua nghi môn là sân đình, trên sân đình có cây lộc vừng cổ thụ hàng trăm năm tuổi đến 3 người ôm tỏa bóng mát xum xuê, khiến cho ngôi đình mang một vẻ thâm u tĩnh lặng, cổ kính, linh thiêng giữa phố thị ồn ào trên quê hương Tứ Trưng (hiện tại hai bên đình vẫn còn hai dãy nhà cấp 4, là trụ sở của UBND xã Tứ Trưng cũ

Tòa Đại đình được xây dựng theo phong cách kiến trúc của đình làng thời Hậu Lê, có quy mô tương đối lớn, nhưng được xây bằng bê tông cốt thép, tường xây gạch dày. Đại đình bao gồm Tiền đường và Hậu cung.

Tòa Tiền đường 5 gian 2 dĩ, 4 mái uốn đầu đao, lợp ngói mũi hài, bờ nóc đắp nề “lưỡng long chầu nguyệt”, đầu bờ nóc đắp con kìm kiểu đầu rồng, khuỷu bờ chảy gắn con lân.  Mặt bằng kiến trúc hình chữ đinh gồm 2 tòa, tiền đình 5 gian 2 dĩ, hậu cung 2 gian được nối với nhau bởi ống muống.

Kết cấu ngôi đình được làm hoàn toàn bằng bê tông, cốt thép sơn giả gỗ. Các bộ vì kèo theo “trụ chồng – trốn cột”, đắp nề trang trí tứ linh và hoa văn họa tiết cách điệu. 5 gian tòa Tiền đường lắp cửa bức bàn, chạm nổi tứ linh.

Hậu cung 2 gian, trong hậu cung xây khám lửng làm Cấm cung. Khám được bưng gỗ kín, trên hai đầu hồi lắp cửa sổ trấn song con tiện. Sàn khám lát gỗ hai cấp, phần trong cấp cao hơn có bệ gỗ thấp, bài trí ngai thờ Thành hoàng cùng các đồ thờ tự.

Đình Tứ Trưng còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị về lịch sử và văn hóa: Cuốn ngọc phả viết bằng chữ Hán là tổng hợp từ ngọc phả nhiều năm: Đức Long nhị niên (1630), Vĩnh Hựu nguyên niên (1730), bản sao thần tích vào các năm: Thiệu Trị nguyên niên (1841), Tự Đức tam thập tứ niên thập nhị nguyệt sơ thất nhật (năm Tự Đức thứ 34, ngày 7/12/1880);

Tài liệu chữ Hán  có niên niệu Vĩnh Hựu nguyên niên chính nguyệt (tháng 1 năm đầu niên hiệu Vĩnh Hựu - 1735) ghi về một vị thần có thần hiệu là Lão tiên bà, nguyên là Công chúa nước Chiêm Thành đã âm phù giúp đỡ vua Trần Thánh Tông khỏi bị mắc cạn trên sông Kỳ Giang (đoạn qua đầm Rưng hiện nay).

12 đạo sắc phong, đạo thứ nhất từ thời  Cảnh Hưng nguyên niên thất nguyệt, nhị thập tứ nhật  (Ngày 24 tháng 7 năm Cảnh Hưng nguyên niên - 1742) và đạo thứ 12  là Khải Định cửu niên thất nguyệt nhị thập ngũ nhật (Ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 – 1924).

Tiếc chính của đình diễn ra từ mùng 6 - 7 tháng Giêng âm lịch: Ngày giỗ Đức Ông (lễ hội khai xuân hay lễ hội Rưng); tiệc ngày 23 tháng Tám: Tiệc hát nhà trò; tiệc ngày 21 tháng Mười Một: tiệc bánh dày. Trong các ngày lễ tiệc kể trên thì tiệc ngày mùng 6 - 7 tháng Giêng là tổ chức long trọng nhất, là lễ hội chính của làng, còn gọi là lễ hội khai xuân hay hội Rưng.

Đình Từ Trung được UBND tỉnh Phú Thọ xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh ngày 21/1/2021.

Tiến Dũng

Nguồn: Tạp chí Văn hóa &Phát triển