Các nghệ nhân ở bản Hoài Khao (Cao Bằng) thực hiện kỹ thuật thêu và in hoa văn bằng sáp ong.

Bài 1: Giữ gốc để đi xa

Từ những kết quả tích cực của năm 2025, ngành du lịch ngày càng khẳng định vai trò là một trong những động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.

Thương hiệu du lịch Việt Nam đã chuyển từ hình ảnh “điểm đến tiềm năng” sang “điểm đến được lựa chọn” trên bản đồ du lịch toàn cầu. Kết quả này phản ánh nỗ lực lớn của toàn ngành, song đồng thời cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tăng trưởng và tính bền vững của quá trình phát triển.

Trong bối cảnh nhu cầu du lịch của xã hội ngày càng đa dạng, xu hướng tìm về thiên nhiên, vùng cao, không gian văn hóa bản địa ngày một rõ nét. Du khách mong muốn được trải nghiệm đời sống địa phương, khám phá chiều sâu văn hóa, hòa mình vào cảnh quan tự nhiên còn giữ được nét nguyên sơ. Du lịch bản địa vì thế trở thành một trong những phân khúc thu hút sự quan tâm lớn của thị trường. Đây là mô hình “làm giàu từ gốc”, giúp đồng bào thoát nghèo mà không đánh mất bản sắc.

Tuy nhiên, chính ở lĩnh vực giàu tiềm năng này, những bất cập trong cách làm hiện nay cũng đang bộc lộ ngày càng rõ. Tại nhiều địa phương, các homestay nở rộ nhưng thiếu bản sắc, sao chép lẫn nhau; những ngôi nhà sàn gỗ gắn với đời sống cộng đồng bị thay thế bằng các khối bê-tông mang dáng dấp khu nghỉ dưỡng đại trà; các tour du lịch được tổ chức theo kiểu “chạy sô”; lễ hội văn hóa truyền thống bị sân khấu hóa, cắt xén để phục vụ nhu cầu “check-in” ngắn hạn. Sự trùng lặp về sản phẩm du lịch và cách làm khiến nhiều điểm đến nhanh chóng mất đi sức hấp dẫn vốn có, khó giữ chân du khách lâu dài. Cùng với đó, những biến đổi về cấu trúc xã hội, lối sống và sinh hoạt cộng đồng, nếu diễn ra một cách đột ngột và thiếu định hướng, có thể làm phai nhạt dần các giá trị văn hóa truyền thống vốn là “linh hồn” của du lịch bản địa.

Đáng lo ngại hơn, tăng trưởng du lịch nếu thiếu kiểm soát còn tạo ra áp lực lớn lên môi trường tự nhiên và cộng đồng bản địa. Khi tài nguyên thiên nhiên bị khai thác quá mức, hệ sinh thái suy giảm, thì chính nền tảng để phát triển du lịch lâu dài cũng bị bào mòn.

Mặt khác, những hiện tượng như “chặt chém” du khách, chất lượng dịch vụ không đồng đều, thái độ phục vụ thiếu chuyên nghiệp cũng xuất hiện ở đây đó, ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh điểm đến. Khi du lịch chỉ được nhìn nhận như cơ hội kiếm lợi nhanh, mà thiếu trách nhiệm với tài nguyên và cộng đồng, thì sự suy giảm niềm tin của du khách là điều khó tránh khỏi.

Trong bối cảnh đó, khái niệm du lịch bền vững ngày càng được nhắc tới như một yêu cầu tất yếu bởi vừa đáp ứng nhu cầu của du khách hiện tại vừa bảo đảm khả năng đáp ứng nhu cầu đó cho các thế hệ tương lai, trên cơ sở hài hòa giữa ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường. Điều này đòi hỏi ngành du lịch phải thay đổi tư duy từ “khai thác” sang “gìn giữ”, từ chạy theo số lượng sang chú trọng chất lượng, từ phát triển dàn trải sang phát triển có chọn lọc, tôn trọng giới hạn chịu tải của điểm đến. Quan điểm này được khẳng định tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức đầu năm 2026. Lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh yêu cầu phát triển du lịch theo hướng bền vững, không chạy theo số lượng bằng mọi giá, mà hướng tới sự đa dạng, hấp dẫn và lâu dài của sản phẩm, trong đó đặc biệt coi trọng vai trò của du lịch bản địa, du lịch cộng đồng và du lịch gắn với bảo tồn văn hóa.

Từ đây cho thấy việc tìm kiếm những mô hình phát triển mới, phù hợp hơn, trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Một trong những hướng đi đang được quan tâm là phát triển du lịch chậm, kết hợp với các trải nghiệm khám phá chiều sâu. Du lịch chậm là cách tổ chức trải nghiệm có chủ đích, để du khách có thời gian cảm nhận, tham gia sâu vào các hoạt động sinh hoạt thường nhật của cộng đồng, tìm hiểu lịch sử, phong tục, tri thức bản địa, qua đó hình thành mối liên kết bền chặt hơn với vùng đất mình đặt chân tới.

Để hiện thực hóa hướng đi này trên diện rộng, vai trò của chính quyền địa phương là hết sức quan trọng. Quy hoạch du lịch cần được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kỹ lưỡng về tài nguyên, văn hóa, sức chịu tải của môi trường và nhu cầu của cộng đồng. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích những mô hình du lịch gắn với bảo tồn, sáng tạo dựa trên giá trị truyền thống, thay vì chỉ ưu tiên các dự án đầu tư quy mô lớn nhưng thiếu bản sắc.

Cộng đồng địa phương cũng phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi, mà còn là chủ thể tham gia trực tiếp vào việc xây dựng sản phẩm du lịch, gìn giữ và kể lại câu chuyện văn hóa của chính mình. Thực tế tại nhiều địa phương như Ninh Bình, Đà Nẵng, Quảng Bình,… cho thấy, khi du lịch bản địa được lồng ghép vào chiến lược phát triển chung, gắn với bảo tồn tài nguyên và văn hóa, các mô hình du lịch xanh, sáng tạo có thể hình thành, tạo sức hút bền vững đối với du khách trong nước và quốc tế.

Song song đó, phát triển nguồn nhân lực du lịch bản địa là yếu tố không thể thiếu. Người dân cần được trang bị kiến thức về lịch sử, văn hóa, quản lý du lịch, kỹ năng phục vụ, trình độ ngoại ngữ,... Khi cộng đồng tự tin và chủ động trong việc giới thiệu giá trị bản địa, du lịch sẽ trở thành công cụ lan tỏa văn hóa, góp phần củng cố niềm tự hào và ý thức giữ gìn di sản. Giá cả hợp lý không những phản ánh đúng giá trị trải nghiệm, mà còn giúp sàng lọc phân khúc khách phù hợp, tạo nguồn lực tái đầu tư cho bảo tồn và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Trong giai đoạn ngành du lịch đang phục hồi và tái cấu trúc mạnh mẽ, lựa chọn con đường phát triển bền vững cho du lịch bản địa vừa là yêu cầu trước mắt, đồng thời cũng là chiến lược dài hạn. Đó là con đường giúp bảo tồn những giá trị tự nhiên và văn hóa quý giá, nâng cao chất lượng trải nghiệm du khách, và khẳng định vị thế của du lịch Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Tại Hội thảo “Công nghiệp văn hóa với phát triển du lịch bền vững” tổ chức ở tỉnh Ninh Bình cuối tháng 10/2025, Giáo sư Kim Si Bum, Đại học Quốc gia Gyeongbuk (Hàn Quốc) đưa ra cảnh báo, nếu vì mục tiêu tăng trưởng trước mắt mà làm hao mòn hoặc phá vỡ các giá trị văn hóa bản địa, thì du lịch sớm muộn cũng sẽ đánh mất chính nền tảng tồn tại của mình, và khi đó du khách sẽ không còn lý do để quay trở lại. Nhận định này cũng trùng khớp với quan điểm được nhiều chuyên gia trong nước chia sẻ, theo đó bảo tồn và phát huy bản sắc phải được xem là nguyên tắc bất di bất dịch trong phát triển du lịch bản địa.

Trong bối cảnh đó, khái niệm du lịch bền vững ngày càng được nhắc tới như một yêu cầu tất yếu bởi vừa đáp ứng nhu cầu của du khách hiện tại vừa bảo đảm khả năng đáp ứng nhu cầu đó cho các thế hệ tương lai, trên cơ sở hài hòa giữa ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường. Điều này đòi hỏi ngành du lịch phải thay đổi tư duy từ “khai thác” sang “gìn giữ”, từ chạy theo số lượng sang chú trọng chất lượng, từ phát triển dàn trải sang phát triển có chọn lọc, tôn trọng giới hạn chịu tải của điểm đến. Quan điểm này được khẳng định tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức đầu năm 2026. Lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh yêu cầu phát triển du lịch theo hướng bền vững, không chạy theo số lượng bằng mọi giá, mà hướng tới sự đa dạng, hấp dẫn và lâu dài của sản phẩm, trong đó đặc biệt coi trọng vai trò của du lịch bản địa, du lịch cộng đồng và du lịch gắn với bảo tồn văn hóa.

Từ đây cho thấy việc tìm kiếm những mô hình phát triển mới, phù hợp hơn, trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Một trong những hướng đi đang được quan tâm là phát triển du lịch chậm, kết hợp với các trải nghiệm khám phá chiều sâu. Du lịch chậm là cách tổ chức trải nghiệm có chủ đích, để du khách có thời gian cảm nhận, tham gia sâu vào các hoạt động sinh hoạt thường nhật của cộng đồng, tìm hiểu lịch sử, phong tục, tri thức bản địa, qua đó hình thành mối liên kết bền chặt hơn với vùng đất mình đặt chân tới.

Để hiện thực hóa hướng đi này trên diện rộng, vai trò của chính quyền địa phương là hết sức quan trọng. Quy hoạch du lịch cần được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kỹ lưỡng về tài nguyên, văn hóa, sức chịu tải của môi trường và nhu cầu của cộng đồng. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích những mô hình du lịch gắn với bảo tồn, sáng tạo dựa trên giá trị truyền thống, thay vì chỉ ưu tiên các dự án đầu tư quy mô lớn nhưng thiếu bản sắc.

Cộng đồng địa phương cũng phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi, mà còn là chủ thể tham gia trực tiếp vào việc xây dựng sản phẩm du lịch, gìn giữ và kể lại câu chuyện văn hóa của chính mình. Thực tế tại nhiều địa phương như Ninh Bình, Đà Nẵng, Quảng Bình,… cho thấy, khi du lịch bản địa được lồng ghép vào chiến lược phát triển chung, gắn với bảo tồn tài nguyên và văn hóa, các mô hình du lịch xanh, sáng tạo có thể hình thành, tạo sức hút bền vững đối với du khách trong nước và quốc tế.

Song song đó, phát triển nguồn nhân lực du lịch bản địa là yếu tố không thể thiếu. Người dân cần được trang bị kiến thức về lịch sử, văn hóa, quản lý du lịch, kỹ năng phục vụ, trình độ ngoại ngữ,... Khi cộng đồng tự tin và chủ động trong việc giới thiệu giá trị bản địa, du lịch sẽ trở thành công cụ lan tỏa văn hóa, góp phần củng cố niềm tự hào và ý thức giữ gìn di sản. Giá cả hợp lý không những phản ánh đúng giá trị trải nghiệm, mà còn giúp sàng lọc phân khúc khách phù hợp, tạo nguồn lực tái đầu tư cho bảo tồn và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Trong giai đoạn ngành du lịch đang phục hồi và tái cấu trúc mạnh mẽ, lựa chọn con đường phát triển bền vững cho du lịch bản địa vừa là yêu cầu trước mắt, đồng thời cũng là chiến lược dài hạn. Đó là con đường giúp bảo tồn những giá trị tự nhiên và văn hóa quý giá, nâng cao chất lượng trải nghiệm du khách, và khẳng định vị thế của du lịch Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Thi Phong

Nguồn: Báo Nhân Dân