Theo bản thần tích còn lưu giữ trong đền, cuối đời Hùng Duệ Vương, đầu đời An Dương Vương (thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, tại đất Quảng Oai, Sơn Tây, có một gia đình họ Lã, người chồng tên Lã Trọng đã 50 tuổi, còn vợ là Bạch Thị Cẩn 40 tuổi, nhưng vẫn chưa có con. Họ nhận Lã Gia, con trai của anh họ, làm con nuôi.

Một đêm, bà Bạch Thị Cẩn nằm mộng thấy mình nuốt một quả trứng, sau đó, một con rồng trắng bay đến. Bà mang thai và sinh ra ba người con trai với diện mạo phi thường, đặt tên là: Nhất Lạc, Nhị Lạc, và Tam Lạc. Ba anh em đều thông minh, lễ nghĩa, văn võ song toàn.

Khi ba anh em vừa 15 tuổi, cha mẹ đều qua đời. Sau thời gian tang chế, Lã Gia tham gia triều đình Nam Việt và thăng tiến đến chức Thừa tướng. Từ trại Long Trì, ba anh em Đô thống Lạc nhận lệnh từ Lã Gia, chỉ huy 5.000 quân lên biên ải chặn đánh quân Hán. Tam vị đã lập nhiều chiến công nhưng trong một trận đánh ác liệt, ba anh em bị thương nặng, đều bị chém vào đầu. Không thể cầm quân chiến đấu tiếp, cả ba đều quay ngựa trở về trại Long Trì. Trên đường về, gặp một bà cụ, họ hỏi về tình trạng của mình, bà cụ trả lời rằng “Xưa nay chưa bao giờ có người đứt cổ mà sống được.” Nghe vậy, ba vị phi ngựa lên đỉnh núi Rừng Thần gần Ao Bạch và cùng ngã ngựa mà hóa. Dân làng Long Trì sau đó đã an táng và dựng miếu thờ phụng theo lời dặn. Các triều đại đời sau ban chiếu cấp ruộng cho làng Long Trì, để thờ phụng ba vị nhân thần họ Lã

Thời vua Lê Thái Tôn (năm 1426), tam vị được sắc phong Hiển ứng âm phù cường địch anh linh và đền được trùng tu.

Dưới triều Trần Thái Tông (1225), ba vị thần được truy phong danh hiệu “Đương cảnh thành hoàng hùng chấn uy linh phù phụ đạo,” với các danh hiệu: Đệ Nhất Sơn Lạc, Đệ Nhị Sơn Lạc, và Đệ Tam Sơn Lạc. Đến thời vua Lê Thái Tông ( năm 1426), tam vị nhân thần được tôn phong danh hiệu “Hiển ứng âm phù cường địch anh linh,” ngôi đền được trùng tu, tôn tạo. Đền Bạch Trì đã trải qua lần tu sửa gần đây nhất vào thời Nguyễn.

Đền Bạch Trì nằm trên một ngọn đồi cao, xung quanh là những cây cổ thụ, đền gồm sân ngoại, đường thần đạo, tòa Đại bái, Chính đền, được xây dựng với kiến trúc và điêu khắc trang chí mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

Tòa Đại bái kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, được xây dựng năm 1925 cao to, đồ sộ.

Chính đền gồm ba gian thờ dọc, với hai gian ngoài là tiền tế và gian trong cùng là thượng cung. Trước Chính đền là 3 phiến đá to nằm theo hình tam giác cân, theo tương truyền dân gian là phần mộ của Tam vị đại vương.

Thượng cung được đặt trên sàn ván gỗ nâng cao cách mặt nền 1,60m, bao bọc xung quanh bằng ván và phía mặt tiền có cửa võng, tạo nên không gian kín đáo và thâm nghiêm, là nơi thần ngự.

Kết cấu vì kèo của đền kiểu “chồng rường giá chiêng,” gồm năm bộ vì và bốn hàng chân cột (20 cột gỗ lim) kê trên đá tảng.

Hậu cung của đền hiện còn lưu giữ ba ngai báu, được sơn son thiếp vàng. Đại bái với kiến trúc tám mái được xây dựng vào năm 1925, mang dáng vẻ cao lớn và đồ sộ.

Đền Bạch Trì cũng còn lưu giữ nhiều mảng chạm khắc gỗ truyền thống, thể hiện trình độ kỹ thuật tinh xảo, khả năng tư duy sáng tạo, và nghệ thuật sâu sắc. Các bức chạm gỗ dân gian về các đề tài “tứ linh” (Long – Ly – Quy – Phượng) như rồng ổ, phượng cầm thư, và lân cõng chữ thọ được thể hiện rất sắc nét, uyển chuyển và sống động.

Các mảng chạm khắc đặc sắc được thực hiện bằng kỹ thuật đục bong và chạm lộng trên các cấu kiện gỗ như cốn vì nách, xà rồng, vỉ ruồi đầu hồi, cửa võng, đầu dư..

<iframe width="720" height="442" src="https://www.youtube.com/embed/R9TKc6T2ygA" title="ĐỀN BẠCH TRÌ - HUYỆN TAM DƯƠNG, TỈNH VĨNH PHÚC" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

Kễ hội truyền thống hàng năm được tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng. Lễ hội bao gồm phần lễ và phần hội, phần lễ là các nghi thức tế lễ trang trọng, phần hội có nhiều trò chơi dân gian như rước kiệu, cờ tướng, bóng đá.

Đền Bạch Trì đã được UBND tỉnh Vĩnh Phú công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 1992.

Nguồn: Phương Nam. Văn hóa và Phát triển