Thái Bình là mảnh đất có bề dày truyền thống văn hóa, là một trong những địa danh tiêu biểu của vùng đất Việt cổ. Thái Bình nằm cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 120km về phía Đông Nam, với phía Đông giáp biển và là nơi giao nhau giữa bốn tỉnh thành là Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng và Nam Định.

Vùng Thái Bình chứa đựng nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc. Đó là hệ thống những danh lam thắng cảnh (bãi biển Đồng Châu, làng vườn Bách Thuận,...), những di tích tiêu biểu (đền Trần, đền Tiên La, đền Đồng Bằng, chùa Keo...), những lễ hội đặc sắc (lễ hội đền Trần , lễ hội chùa Keo, lễ hội đền Tiên La, lễ hội đền Đồng Bằng, lễ hội đền Tam Tòa,...) và những làng nghề truyền thống (làng nghề chiếu Hới, làng dệt Phương La (Hưng Hà), làng nghề chạm bạc (Kiến Xương), làng thêu (Vũ Thư)…

Đền Chòi còn có tên khác là đền Tam Tòa hay đền Dinh, thuộc xã Thụy Trường, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình, xưa kia là cửa biển Đại Bàng nơi diễn ra trận thủy chiến nổi tiếng của nhà Trần còn được ghi trong sử sách. Ngôi đền được xây cất khá lớn, nằm sau con đê uốn lượn như một con rồng bao quanh bờ biển ngay ở cửa sông Hóa.

Đền Chòi còn gọi là đền Dinh do vị trí của đền nằm trên khu vực Miễu Dinh và sông Dinh (nay đã bị lấp). Đền cũng được người dân địa phương gọi với tên phổ biến là đền Tam Tòa. Tên gọi “đền Chòi” là muốn nói đến vị trí của di tích xưa kia đã từng là nơi canh gác (vọng hải đài) viễn tiêu cửa biển Đại Bàng, nơi các tướng nhà Trần đóng đồn doanh tại đây.

Hiện chưa có tài liệu ghi chép một cách chính xác về thời gian xây dựng của di tích đền Chòi. Về lịch sử hình thành và trùng tu, tôn tạo di tích, xuất hiện hai quan điểm khác nhau.

Theo thần phả ghi chép lại và người dân địa phương cho rằng đền Chòi được xây dựng từ thời vua Hùng, thờ Đế Thích và Diêm La cùng anh em Điển Công và Đông Công có công chữa bệnh cứu dân và phò vua Hùng đánh giặc Xích Tụy (giặc mũi đỏ).

Tong tài liệu “Trận thủy chiến của biển Đại Bàng, đền Chòi và hành cung Lưu Đồn thời Trần” - tác giả Nguyễn Sỹ Chân có đề cập một số thông tin liên quan đến niên đại của ngôi đền: “…Đền còn khá nhiều tượng thờ và các hoành phi câu đối sơn son thiếp vàng cổ kính, có niên đại cách nay tới 400 năm”. Do đó đền Chòi có niên đại trên 400 năm. Cũng trong tài liệu này đề cập đến trận chiến ở cửa Đại Bàng năm 1288 có sự tham gia của hai vị tướng Trần Đông và Trần Điển, thời Trần đền Chòi là một đồn gác đóng quân của hai ông. Sau khi hai vị hóa, vua sắc cho nhân dân các xã ở Chỉ Bồ lập miếu để thờ phụng và gọi là đền Chòi.

Lịch sử trùng tu và tôn tạo di tích cũng không được ghi chép lại rõ ràng. Trong các tài liệu chỉ đề cập đến hai mốc thời gian quan trọng là năm 1907 có một đợt đại trùng tu toàn bộ di tích và 1942 cho xây dựng thêm tòa Tiền tế phía trước. Nhìn vào kiến trúc hiện nay thì đền Chòi được xây vào thời Hậu Lê và được trùng tu vào thời Nguyễn.

Toàn bộ kiến trúc ngôi đền hiện nay mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, chỉ có một số cấu kiện kiến trúc như các mảng chạm mang phong cách nghệ thuật thời Lê. Trong thời gian gần đây, hàng năm nhân dân quanh vùng cùng UBND xã đều góp kinh phí trùng tu và tôn tạo di tích.

Đền Chòi bao gồm các thành phần kiến trúc chính: cổng đền, nhà Tả mạc, Hữu mạc để khách thập phương sắp lễ và nghỉ ngơi, tòa điện Tiền tế, tòa điện Đệ nhị, tòa điện Hậu cung, nhà Mẫu, giếng Mắt rồng.

Tòa Tiền tế có bố cục hình chữ Đinh, mới được xây dựng với phong cách kiến trúc tương đối hiện đại. Tòa Đệ nhị được nối liền với Hậu cung cũng có bố cục kiến trúc hình chữ Đinh là kiến trúc chính của ngôi đền.

Đền thờ phụng những vị nhân thần có công lớn với đất nước, với người dân địa phương, khi mất thì phù trợ cho nhân dân có cuộc sống yên bình, no ấm:

- Hai vị thần được thờ chính trong đền là Trần Đông và Trần Điển - theo truyền thuyết và thần tích đền Chòi là hai vị tướng có công đánh giặc Xích Tụy (giặc mũi đỏ), đã được vua Hùng khen thưởng. Tuy nhiên, dựa vào những phân tích của tác giả Nguyễn Sỹ Chân trong tài liệu “Trận thủy chiến ở cửa biển Đại Bàng, đền Chòi và hành cung Lưu Đồn” và nội dung các sắc phong còn lưu giữ tại đền cho thấy Trần Đông, Trần Điển là hai vị đại tướng thời Trần có công trong trận chiến chống quân Nguyên Mông.

- Tại đền cũng phối thờ nhị vị thân sinh của hai vị nguyên soái Trần Đông, Trần Điển là thân phụ Trần Nguyệt Kỷ và thân mẫu Hùng Triều Vương Mẫu.

- Đức Ông cửa Suốt là Trần Quốc Tảng, con trai thứ ba của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, nhân dân kể rằng ông là người có tài chiến đấu nhưng vì làm cho cha bất bình mà bị đày ra cửa Suốt tỉnh Quảng Ninh. Ông cũng là người có công trong trận chiến chống quân Nguyên Mông nên được nhân dân ở đây thờ phụng.

- Thái Bình Sát Hải Đại Vương theo thần tích tên là Hoàng Minh - con của trinh nữ Hoàng Thị (Trinh nữ Hoàng Cô), nàng mang thai khi vô tình buộc lông trâu thần vào yếm.

Hoàng Minh có tài bơi lội như rồng liền phong làm tướng cho theo hầu Hưng Đạo Vương cùng lo việc quân cơ. Trong trận chiến ở cửa Đại Bàng, Hoàng Minh đã theo lệnh quân đục thủng hàng trăm chiến thuyền giặc.

- Trinh nữ Hoàng Cô theo thần tích là mẹ của Sát Hải Đại Vương.

Theo những câu chuyện của người dân xã Thụy Trường, đền Chòi có thờ hai vị thánh mẫu là Hùng Triều Vương Mẫu và Trinh nữ Hoàng Cô. Xét theo bài trí trong đền Chòi, chỉ có hai ban thờ Mẫu duy nhất: ban thờ Hùng Triều Vương Mẫu ở trong Hậu cung, ban Mẫu còn lại ở tòa điện Đệ nhị (Mẫu Đệ Tam). Xét theo truyền thuyết thì Trinh nữ Hoàng Cô là người đã sinh ra vị thủy thần là Sát Hải Đại Vương. Do đó, có thể phỏng đoán Mẫu Đệ Tam được thờ trong đền Chòi là Trinh nữ Hoàng Cô.

- Đế Thích, Diêm La là những vị thần mà thân phụ, thân mẫu hai vị Đông Công, Điển Công thờ. Sau này khi vương phụ, vương mẫu mất các ông tiếp tục thờ cúng hai vị thần này. Đế Thích là vị thần cai quản Thiên phủ, Diêm La cai quản Địa phủ. Trong thần tích cũng kể rằng, nhờ có sự giúp sức của hai vị thần này, Đông Công và Điển Công mới đuổi được giặc Xích Tụy. Hiện hai vị được thờ tại ban Thượng trong Hậu cung đền Chòi.

- Tam Tòa Lục Bộ là các quan văn, quan võ dưới trướng của hai vị Nguyên soái Điển và Nguyên soái Đông. Hiện vẫn chưa tìm được thân thế của sáu vị quan này, các vị được thờ tại gian Ống muống.

Trong đền còn lưu giữ được nhiều đồ thờ tự, tế khí cổ: 17 tấm hoành phi câu đối, ngai thờ Đông Công và Điển Công được chạm khắc phong cách thời Lê có hoa văn tinh xảo; 16 sắc phong, trong đó 3 sắc được ban thời Cảnh Hưng và Chiêu Thống nhà Lê, 13 sắc được ban thời Tây Sơn, thời Nguyễn, một chuông đồng không rõ niên đại và một bộ bát biểu có phong cách thời Lê.

Đền mới được trùng tu trong những năm gần đây, nhưng vẫn mang phong cách kiến trúc cổ xưa với nghệ thuật chạm khắc khá tinh xảo, đa dạng với các đề tài tứ linh, lưỡng long tranh châu, sóng nước,… tạo vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm.

Đền còn lưu giữ được nhiều tượng thờ và hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng cổ kính, có niên đại cách nay tới 400 năm.

<iframe src="https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fducthaithuy%2Fvideos%2F1131981266977034%2F&show_text=false&width=560&t=0" width="720" height="442" style="border:none;overflow:hidden" scrolling="no" frameborder="0" allowfullscreen="true" allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowFullScreen="true"></iframe>

Hàng năm, tại đền Chòi diễn ra lễ hội truyền thống kéo dài từ ngày mồng Một đến ngày 21/7 (âm lịch). Vào dịp lễ hội, hàng ngàn du khách ở khắp các tỉnh thành trong cả nước tìm về dâng hương tế lễ, tìm hiểu những giá trị văn hoá, giá trị lịch sử của ngôi đền.

Đền còn có những ngày lễ khác như ngày Sóc, Vọng hàng tháng, lễ cầu an vào tháng Giêng hoặc tháng Hai (âm lịch), lễ ngày sinh (ngày 4 tháng Giêng) và lễ ngày hóa (ngày 15/10 Âm lịch) của hai vị tướng Trần Đông, Trần Điển; lễ khánh hạ (mùng Một tháng Tư âm lịch.)

Năm 1989, cụm di tích đền Chòi, chùa Bến, chùa Chỉ Bồ đã được Bộ văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử văn hóa Quốc gia.