Khoảng cuối triều Lê Hồng Đức (1490-1497) có một nhóm cư dân của 4 dòng họ: Ngô, Phạm, Đặng và họ Phùng từ vùng Chí Linh (Hải Dương) đến khai khẩn vùng đất lập nên một làng mới.

Theo các cụ cao tuổi truyền lại, khi mới thành lập nhân dân lấy tên Huyền Quang, tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm đặt tên cho làng để lưu niệm danh nhân nơi quê cha đất tổ. Sau vì kiêng húy Huyền Quang nên gọi là làng Quan, sau lại đổi thành làng Hương. Đến đầu triều Nguyễn, làng Hương đổi tên là Hưng Học.

Căn cứ vào Thần tích - thần sắc xã Hưng Học do Cửu phẩm bá hộ Lý trưởng xã Hưng Học là Hoàng Văn Đạm chép năm 1938 viết thì cụ Vũ Hoàng Đào là người làng Hưng Học, đỗ Giám sinh thời Lê. Cụ đã thác ở sông Rút và hiển linh thành Thần Đông Hải, vị thần biển phù hộ cho dân làng Hưng Học đi sông, đi biển được an lành. Ngài còn hiển linh hộ nước giúp dân trừ ôn dịch, chống giặc cướp, quai đê lấn biển, khai canh lập ấp hình thành Thị xã Quảng Yên ngày nay.

Tưởng nhớ công ơn, dân làng Hưng Học đã tạc tượng và lập miếu thờ ở gần nơi ngài thác (ngày nay gọi là miếu Chính phủ). Thần được vua Khải Định phong làm Thần Đông Hải, là Bản thổ Thành hoàng Trung đẳng thần, là Thông minh hình tướng, là thần trừ ôn dịch cứu dân. Người dân Hưng Học tôn thần là Thành hoàng làng, thờ ở miếu và ở đình cùng tổ sư Huyền Quang Lý Đạo Tái.

Tương truyền, đình làng Hưng Học được xây dựng vào cuối thế kỷ XVIII. Ban đầu, đình được dựng ở gần chùa Hưng Học, cách vị trí đình hiện nay khoảng 500m, đến năm 1841 mới chuyển về vị trí này.

Tòa Đại đình gồm Tiền tế và Hậu cung, Tòa Tiền Tế 3 gian, 2 chái, bốn mái uốn đầu đao, lợp ngói mũi hài. Các vì kèo kiểu chồng rường, giá chiêng, kẻ truyền, bẩy hiên bằng gỗ lim.

Các cấu kiện gỗ như cốn, đầu dư, đầu bẩy, con chồng, bát đấu đỡ hoành đều được chạm khắc tinh xảo theo các chủ đề tứ linh, tứ quý truyền thống theo phong cách nghệ thuật của thế kỷ 18I, đầu thế kỷ 19.

Bộ kiếm thờ thời Nguyễn

Đôi lộc bình bằng đồng thời Nguyễn

Đình hiện còn bảo lưu nhiều hiện vật, đặc biệt 31 cổ vật là đồ thờ tự, 6 đạo sắc phong, 6 kiếm gỗ, 2 lộc bình bằng đồng chạm tứ linh, câu đối, đại tự v.v.. Hiện ở đình Hưng Học còn thờ một đạo sắc phong của vua Khải Định năm thứ 2 phong Đông Hải Vũ Hoàng Đào làm Thành hoàng bản cảnh của làng Hưng Học.

Đặc biệt, tục thờ và rước thần Phạm Nhan về đình làng Hưng Học cúng tế vào dịp lễ Đại kỳ phước là một nét văn hóa độc đáo của nhân dân làng Hưng Học.

Phạm Nhan là tướng giặc Nguyên bị bại trận và chém đầu, khi dân làng Hưng Học bị dịch bệnh đã mơ thấy thần về báo mộng yêu cầu dân làng thờ cúng thì sẽ hết bệnh. Nhân dân trong làng bèn làm một ngôi miếu thờ, trong miếu thờ một cái mũ tượng trưng cho đầu của Phạm Nhan và một đôi hia, dùng nước lá vông đỏ như máu và cỗ bàn để cúng tế, từ đó nhân dân trong làng không bao giờ bị dịch bệnh nữa. Hàng năm, vào các dịp lễ đại kỳ phước và rằm tháng giêng, dân làng rước mũ đồng (tượng trưng Phạm Nhan) cùng với tượng Huyền Quang Tổ sư về đình Hưng Học tế lễ, để đức Thành hoàng làng Huyền Quang Trúc Lâm tam tổ giáo hóa thần Phạm Nhan mà phù hộ dân làng.

Với những giá trị nêu trên, đình Hưng Học được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử quốc gia tại Quyết định số 1985/QĐ-BVHTTDL ngày 29/6/2021.

Nguồn: Báo Quảng Ninh điện tử