Đền Hạ (Tụ Nghĩa) thôn Sơn Đình, xã Đại Đình, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc là một địa điểm linh thiêng, thu hút nhiều du khách thăm viếng mỗi khi về danh thắng Tây Thiên lễ phật cầu may.     

Đền Hạ có diện tích gần 5.000m2 cách cổng chính vào Khu danh thắng Tây Thiên về bên trái khoảng 200m. Đền được tu bổ, tôn tạo lại vào những năm 1990 và năm 2010. Đây là ngôi đền thuộc quần thể Di tích Tây Thiên, thờ Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu (hoàng hậu của Hùng Chiêu Vương - Lang Liêu, Hùng Vương đời thứ 7).

 

 

 

 

Ngôi Đền còn có tên gọi là đền Tụ Nghĩa, bởi tương truyền nơi đây cũng là địa điểm Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu, chiêu mộ nghĩa binh và luyện quân đánh giặc giữ gìn giang sơn bờ cõi.

Đền đã được xây dựng từ rất lâu và gắn liền với sự tích Quốc mẫu Tây Thiên - Lăng Thị Tiêu linh hiển.

Theo các cụ xưa truyền lại, Mẫu sinh ra ở làng Đông Lộ, Đại Đình, Tam Đảo, vị trí đền thờ ngày nay là nơi mẫu hiển thánh, tập hợp tráng binh luyện quân đánh giặc cứu nước, sau khi đánh trận thắng Mẫu về ngự tại đền.

Khi mẫu về trời, để tướng nhớ công ơn, người nhân dân trong vùng đã lập đền thờ. Hiện tại ở Đền Tụ Nghĩa vẫn còn tấm bia đá cổ lập từ năm Chính Hòa thứ 22 (tức năm 1701, thời vua Lê Hy Tông)”.

 

Đền có 5 ngày lễ vào các ngày âm lịch trong năm đó là ngày mùng 4 tháng Giêng khai xuân; ngày 14-2 rước kiệu; ngày rằm tháng 5; ngày rằm tháng 10 và ngày 23 tháng Chạp là lễ tất niên. Trong đó, có hai ngày lễ chính, nhằm vào ngày 14-2 (ngày Mẫu xuất quân) và 15-10 (ngày Mẫu thu quân) có rước kiệu, tế lễ đây là hoạt động thường niên được người dân duy trì từ xa xưa.

Cây Lim xanh hàng nghìn năm tuổi thân bị cây si bám, ở đền Tụ Nghĩa.

Một điều độc đáo, là phía sau đền còn có cây Lim xanh cổ thụ, niên đại hàng nghìn năm tuổi. Thân cây Lim này có cây si cổ thụ bám vào, thời điểm cơ quan chức năng tiến hành kiểm định cây di sản, yêu cầu phải gỡ cây si đi, nhưng không thực hiện được vì không có ai to gan mà dám gỡ.