Đền Lê Xá được tọa lạc ở đầu thôn Lê Xá, xã Tống Trân, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên, là nơi tôn thờ người vợ thứ ba của Đức Vua Ngô Quyền. Bà được phong là Tây Cung Hoàng Phi.

 

 

Tương truyền, nàng Cả là người tài sắc, được Ngô Quyền khi đóng quân doanh trên vùng Kê Lạc (huyện Tiên Lữ) đã chọn làm hoàng phi. Bà sinh được ba người con gái. Sau khi Ngô Vương mất, đất nước xảy ra loạn Thập nhị xứ quân, nàng Cả và ba con gái dẫn quân ra trận nhằm bảo vệ triều đình nhà Ngô. Bà và các con đã anh dũng hy sinh. Người dân An Cầu thương tiếc đã lập đền thờ.

Bà là một người phụ nữ có tài, có sắc. Bà cùng tham gia gánh vác việc  nước với Ngô Quyền. Phối thờ cùng Bà là hai tướng Thiên Bồng, Phù Lưu và ba người con gái của Bà (nàng Cả, nàng Dì và nàng Chút). Các vị lãnh đạo quân sỹ chống lại thập đạo sứ quân.

Các tướng biết không thể chóng cự nổi nên đã tuẫn tiết để không bị sa vào tay các sứ quân và giữ trọn lòng trung thành với triều đình nhà Ngô. Các triều đại về sau đều ban phong mỹ tự cho các thần.

Đền Lê Xá được trùng tu tôn tạo nhiều lần. Trước đây công trình gồm các hạng mục như: đền chính, hai dãy tả hữu vu… xung quanh di tích có cảnh quan thoáng đãng. Trong kháng chiến chống Pháp hai dãy tả hữu vu đã bị hư hỏng, nay chỉ còn lại khu đền chính.

Đền Lê Xá có mặt tiền hướng Tây, gồm năm gian hai dĩ. Kết cấu kiến trúc các bộ vì theo kiểu chồng rường đấu sen. Các con rường con kê đều được chạm khắc hình cánh sen. Các đầu dư được chạm cách điệu đầu rồng với các đao hỏa. Trên các vì cốn ván gió chạm khắc các đề tài tứ linh, tứ quý.

Nối tiếp ba gian tiền tế qua ống muống đến gian hậu cung, là nơi thờ chính của đền tập trung nhiều mảng chạm khắc có giá trị nghệ thuật. Gian trung tâm hậu cung đặt khám thờ nàng Cả và ba con gái của bà.

Khám thờ chạm khắc các đề tài quen thuộc trong kiến trúc cổ truyền như: Lưỡng long chầu nguyệt, các dây hoa lá… với đường nét mềm mại uyển chuyển. Trong khám thờ đặt bài vị và tượng nàng Cả và nhiều đồ thờ tự có giá trị nghệ thuật cao: bát hương sứ, mâm bồng, chân nến, chân đèn…

Về thăm đền Lê Xá để nghe kể lại những câu chuyện lịch sử mang nhiều ý nghĩa, để thấy sự tài hoa, khéo léo của cha ông qua những giá trị về kiến trúc nghệ thuật, điêu khắc một thời của dân tộc.  

Tại đền cũng ghi nhận nhiều sự kiện lịch sử của địa phương và dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Nơi đây, các đồng chí cán bộ về ở để gây dựng cơ sở và tuyên truyền đường lối Cách mạng. Năm 1946, tại đền đã diễn ra cuộc họp bầu ra ủy ban kháng chiến hành chính, mở lớp bình dân học vụ tại di tích, là địa điểm sơ tán của trường Đại học sư phạm I.