Theo văn bia “Đại Tùy Cửu Chân quận Bảo An đạo tràng chi bi” (thường được gọi là bia Trường Xuân) - một trong những văn bia cổ xưa ở nước ta còn lại đến ngày nay, Thái thú quận Cửu Chân Lê Ngọc - “Hoàng đế” Lê Ngọc, còn được gọi là gọi Lê Cốc, là nhân vật lịch sử có nhiều ảnh hưởng đến vùng đất Cửu Chân (Thanh Hóa) vào thế kỷ thứ VII.

Ông lấy vợ người quận Nhật Nam (nay là Nghệ An). Cuối thời Tùy (Tùy mạt) hào kiệt khắp nơi nổi lên khiến tình hình loạn lạc. Lúc bấy giờ, khi nhà Đường cướp ngôi nhà Tùy, vì không thuần phục nhà Đường nên thái thú Lê Ngọc theo Tiêu Tiển, người đã xưng vương ở đất Ba Lăng (Hồ Nam), cùng chống lại nhà Đường, chia các con chiếm giữ các địa phương đã cát cứ quận Cửu Chân, bố phòng quân sự để giữ bờ cõi, tự xưng Hoàng đế. đồng thời phái các con đóng giữ các địa phương để chống lại quân nhà Đường đến đầu thế kỷ thứ VII.

Lê Ngọc đóng đô ở Đông Phố (tức Đồng Pho, nay thuộc xã Đông Hòa, thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa), gọi là kinh đô Trường Xuân. Tại làng Đồng Pho hiện còn dấu vết các đường phố thẳng và các giếng nước xây bằng đá, có thể là một trấn thành, được coi là căn cứ của Lê Ngọc.

Năm 622, sau khi Tiêu Tiển bị nhà Đường tiêu diệt, thái thú Giao Chỉ (Bắc Bộ ngày nay) là Khâu Hòa, trước là đồng minh của Tiêu Tiển, đã đầu hàng nhà Đường và được giữ nguyên chức Thái thú Giao Chỉ. Lê Ngọc không chịu đầu hàng mà lui về trấn thủ dân địa phương.

Sau gần 3 năm chiến đấu chống lại quân đội nhà Đường, do tương quan lực lượng quá chênh lệch, cuộc khởi nghĩa Lê Ngọc đã thất bại. Gia đình Lê Ngọc tử nạn, chỉ còn người con trai thứ 3 là Lê Hựu bấy giờ đang đương chức Tham Xung Tá Quốc Công, thoát khỏi vòng vây nhưng bị trọng thương, chạy về căn cứ của chị gái ở Dốc Bò Lăn, nay thuộc huyện Như Xuân. Nhưng khi vừa qua Chạ Kẻ Nưa (thị trấn Nưa ngày nay) thì Lê Hựu mất. Chị gái của Lê Hựu từ Dốc Bò Lăn đem quân hỗ trợ cha và các em, đến khu vực Cầu Quan (nay thuộc xã Trung Chính, huyện Nông Cống) thì biết tin dữ, bèn nhảy sông Cầu Quan tự vẫn.

Sau khi tử trận, Lê Ngọc cùng vợ, con được người dân trong vùng thờ phụng, tôn làm phúc thần. Ngày nay ở Thanh Hóa, ngoài đền thờ Lê Ngọc ở làng Trường Xuân, còn có nhiều nơi thờ ông và các con.

Những năm qua việc tôn tạo các hạng mục bên trong di tích đền thờ Lê Ngọc được người dân địa phương và con cháu xa quê hết sức coi trọng.

Nhiều thế kỷ trôi qua đền thờ Lê Ngọc vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân địa phương.

Giếng cổ rộng lớn có từ xa xưa được tôn tạo.

Một số hiện vật đá đang được lưu giữ tại di tích đền thờ Lê Ngọc ở Trường Xuân.

Bệ đá chân bia cổ xưa.

Hậu cung di tích lịch sử - văn hóa đền thờ Lê Ngọc

Đền thờ Lê Ngọc được dựng ngay trên đất sinh phần của ông ở làng Trường Xuân. Theo các cụ cao niên trong làng, khi xưa đền thờ tọa lạc trong khuôn viên rộng lớn với cấu trúc gồm: Bình phong, nghinh môn, sân rồng, đền chính, nhà giải vũ, giếng nước rộng, phía trước có hồ nước tạo thế tụ thủy. Tuy nhiên, trải qua nhiều thế kỷ, các công trình kiến trúc phần nhiều đã bị phá hủy, chỉ còn lại những dấu tích và một số hiện vật. Trong đó có văn bia “Đại Tùy Cửu Chân quận Bảo An đạo tràng chi bi văn” (bia Trường Xuân) được dựng năm 618 là một trong những văn bia chứa tư liệu quý. Hiện nay, văn bia đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Ngày nay đền thờ Lê Ngọc hiện còn lưu giữ một số hiện vật như: 2 đạo sắc phong niên hiệu Cảnh Hưng, đá tảng, bát hương đá, ngói mũi hài, bệ đá trang trí hình rồng, chân tảng đá, hạc gỗ… Năm 2009, chính quyền, Nhân dân địa phương cùng nhiều nhà hảo tâm đã cùng nhau đóng góp, tôn tạo hậu cung nhỏ trong di tích.

Bác Nguyễn Văn Nhung - trưởng làng văn hóa Trường Xuân cho biết: “Lê Ngọc là vị phúc thần được người dân Trường Xuân tôn kính. Đền thờ và lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ ngài có vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân địa phương. Vì thế, con cháu trong làng khi có điều kiện đã đóng góp kinh phí để tôn tạo đền thờ vị phúc thần của làng ngày một khang trang, xứng tầm với công trạng của ngài".

Khánh Lộc

Nguồn: Báo Thanh Hóa