Là danh tướng dưới triều vua An Dương Vương, thần tướng Cao Lỗ đã có công đắp thành Cổ Loa, chế tạo nỏ thần nhiều lần đánh bại quân Triệu Đà. Khi vua An Dương Vương trúng kế thất bại phải rút chạy. Khi cứu giá vua, tướng Cao Lỗ đã chạy theo tuyến đường qua làng Hợp Đồng, xã Hoằng Giang.

Ông đã dũng cảm dẫn quân chặn quân Triệu Đà và hy sinh anh dũng vào ngày 4 tháng 4 âm lịch năm Nhâm Tuất.

Theo thần phả còn lưu giữ tại Đền (Nghè) Hợp Đồng, năm Trùng Hưng thứ nhất (năm 1285), vua Trần Nhân Tông đã sắc phong cho danh tướng Cao Lỗ là Khai quốc công thần, dực bảo trung hưng, thượng thượng đẳng thần, cao đại tướng quân húy thông (tức Lỗ) là quả nghị cương chính uy huệ vương”

Tương truyền, Đền thờ Tướng Quân Cao Lỗ khởi dựng từ lâu đời, nổi tiếng linh thiêng và có kiến trúc rất đặc sắc. Trải qua các cuộc chiến tranh và thiên tai, đền đã trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa.

Đền Hợp Đồng mang đậm phong cách kiến trúc thời Nguyễn, bao gồm Nghi môn, sân đền, Đền thờ. Trước đền có hồ nước, trên hồ có một đảo nhỏ, đặt tượng tướng Cao Lỗ.

Đền thờ có bố cục kiểu chữ “Đinh” với Tòa  tiền đường và Hậu cung. Tòa Tiền đường 5 gian, 4 vì kèo kiểu “chồng rường, giá chiêng, kẻ chuyền”. 3 gian thờ thông phong không lắp cửa, 2 gian hồi xây tường bao có cửa sổ hoa. Trong Tiền đường đặt ban thờ Công đồng, thờ vọng thần, sau ban thờ là lối vào Hậu cung, được ngăn bằng bộ cửa Bức bàn.

Qua tiền đường là Hậu cung 2 gian, 2 vì kèo kiểu “chồng rường, giá chiêng” trong Hậu cung có Cấm cung, được ngăn bằng bộ cửa “Thượng song, hạ bàn”. Trong Hậu cung bày ban thờ vọng ngài. Cung cấm bày hương án, long ngai, bài vị của thần.

Đền thờ Cao Lỗ nổi bật với các mảng chạm khắc trang trí đặc sắc, theo chủ đề lá cúc cách điệu, cá hóa rồng; phượng bay trong mây; hươu ngậm cành lá. Đền có hai bức chạm hổ phù, sơn vẽ tuyệt đẹp.

Đền còn lưu giữ được nhiều cổ vật có giá trị từ thời Nguyễn như ngai thờ, bài vị, các bức đại tự, hoành phi, câu đối, các đạo sắc phong, đôi vẹt thờ rất đẹp.

Đền thờ Cao Lỗ là ngôi đền thiêng, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tín ngưỡng tâm linh của người dân địa phương. Hằng năm, lễ hội của đền được tổ chức vào ngày 11, 12 tháng 2 (âm lịch) để tôn vinh công đức, tài năng của thần và cầu mong những điều tốt đẹp

Đền thờ Tướng Quân Cao Lỗ được nhà nước công nhận Di tích lịch sử cấp Quốc gia theo Quyết định số 2274 ngày 9 tháng 2 năm 1999.

Nguồn: Cổng thông tin điện tử huyện Hoằng Hóa