Đình và chùa Cao Thượng là cụm di tích lịch sử. Đình được xây dựng từ thời Lê có kết cấu 5 gian, 2 dĩ, vật liệu được tuyển lựa kỹ, đình có mái lợp ngói ta, xây tường bao vữa vôi mật mía, gỗ lim khai thác từ đại ngàn nguyên sinh với hơn 40 cây cột một người ôm.

Trước đình là đường liên xã, người dân thường tổ chức rước thánh trong lễ hội, bên phải đình là đường làng Cao Thượng. Sau đình là chợ Cao Thượng, cạnh chợ là chùa Trăm Gian (chùa Cao Thượng) với nhiều cây cổ thụ xum xuê và hồ sen thơm ngát. Đây là một khu vực đẹp, cao thoáng, rộng rãi nhất vùng.

Đường liên xã chạy thẳng qua cửa đình nối với tỉnh lộ trải nhựa (800m) lên trung tâm huyện Tân Yên.

Tương truyền gỗ làm đình được chở từ tỉnh Thanh ra, đóng bè ngược dòng sông Thương. Khi gỗ về đến làng Hậu (có di tích đình Vường) thì nước cạn. Dân làng Hậu đã đổ ra kéo bè gỗ giúp làng Cao Thượng dựng đình. Từ đó, dân 2 làng kết ước gọi là “Dân ước” coi như anh em ruột thịt, gắn bó giúp đỡ nhau khi có thiên tai, dịch hoạ…

Đầy đủ nguyên vật liệu, làng Cao Thượng đón 4 hiệp thợ giỏi dưới xuôi lên xây dựng một ngôi đình bế thế nhất vùng Yên Thế Hạ. Đến thời Nguyễn, đình được hoàn thiện, dựng thêm hậu cung để thờ tự Thành hoàng 1 gian 2 dĩ, 4 mái đao cong, cửa cấm thâm nghiêm, bày khám thờ đặt long ngai, bài vị thờ Nhị Thánh Tản Viên. Đình Cao Thượng là một trong những ngôi đình cổ xưa trong tứ trấn, còn lại từ thời Lê Trung Hưng.

Sang thế kỷ 18, đình Cao Thượng được làm thêm hậu bầu, hai bên tả, hữu vu, mỗi dãy 3 gian và cổng tam môn.

Đầu năm 1895, đình Cao Thượng trùng tu lớn. Bà Nguyễn Thị Vang (còn gọi là bà Lý Định) đã cúng 5 mẫu ruộng và 1.000 đồng bạc trắng để cho dân hai làng tu sửa lại đình nhưng vẫn giữ lại dáng vẻ của ngôi đình thời Lê (thế kỷ XVIII). Bà đã được thờ phụng tại đình như hậu đình.

Cũng như bao ngôi đình cổ xứ Bắc, đình Cao Thượng thờ hai vị Thành hoàng làng là Cao Sơn Đại vương và Quý Minh Đại vương, những danh tướng thời vua Hùng Duệ Vương, có công phò giúp triều đình đánh giặc giữ nước “hộ quốc tý dân”, chống thiên tai, dịch bệnh, được các triều đại đời sau ban sắc, phong thần.

Ngôi đình cổ tỉnh Bắc Giang ngày nay còn giữ được khá nguyên vẹn kết cấu kiến trúc của thời Lê Trung Hưng. Đình Cao Thượng nằm phía trước làng Cao Thượng, quay hướng tây-nam, nhìn ra cánh đồng rộng trước làng, giáp xã Việt Lập.

Kiến trúc đình Cao Thượng mang tính truyền thống của đình làng Việt Nam, bao gồm có Nghi môn, sân đình, Nhà Tả hữu mạc, Đại đình, Hậu cung. Đai đình rộng tới một sào Bắc Bộ, một công trình kiến trúc gỗ cổ có quy mô lớn nhất vùng. Đại đình có 4 mái xoải rộng, uốn đầu đao cong vút, bờ nóc gắn hoa chanh. Đầu hồi được đắp mặt hổ phù theo phong cách thời Nguyễn trong những lần tu sửa sau này.

Bộ khung của đình có kết cấu từ các vì kèo và hệ thống cột cái, cột quân, vì kèo kết cấu kiểu thượng con chồng-giá chiêng, hạ con chồng, cốn, kẻ với, liên kết với nhau bằng các xà dọc chạy xuốt, mộng mang cá. Cột cái có đường kính đến 70 phân, cho thấy quy mô đồ sộ của ngôi đình.

Vì kèo tòa Đại đình có 6 hàng cột cái và quân, tổng cộng 48 cột, hàng giữa là 8 cột cái rất lớn và cao, hầu như không có ở bất cứ đình nào thuộc tỉnh Bắc Giang. Đây là đặc trưng nổi bật nhất trong kiến trúc của đình Cao Thượng.

Toàn bộ nền đình cao hơn sân đình 45 cm, lát gạch Bát Tràng khổ lớn. Tường xây gạch chỉ cổ, 4 góc có 4 cột gạch đỡ mái xoải vươn ra gần 2m. Phong cách thiết kế đã tạo nên sự bay bổng, nhẹ nhàng, thanh thoát cho mái đình, có kết cấu nghiêm cẩn, hùng tráng.

Đình Cao Thượng kiến trúc theo kiểu chữ Nhị, toà Hậu cung thâm nghiêm được xây song song với đại đình một gian 2 dĩ, 4 mái đao cong, 4 hàng cột lim lớn, mái trước liền kề với mái sau của đại đình.

Đã hơn 300 năm trôi qua kể từ khi khởi dựng, nhưng vẫn còn nguyên vẹn những mảng phủ điêu tuyệt tác, chạm lộng tinh xảo, sống động trên cốn trước, cốn sau, cốn trên, cốn dưới với những đề tài phong phú: “long ổ”, “long vân đại hội”, “lưỡng long tranh châu”, “long hí cầu”, cùng với các linh vật khác như nghê, hổ. Một chủ đề khác cũng được các nghệ nhân thời xưa tập trung miêu tả trong các mảng chạm khắc trang trí, đó là cuộc sống đời thường, có rất nhiều các bức phù điêu miêu tả người cưỡi voi, hai người hội kiến, đoàn quân ra trận, tiên múa, đánh cờ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Ảnh: VietLandmark.com

Hiện đình còn lưu giữ được nhiều đạo sắc phong của triều Nguyễn với các niên đại khác nhau, gia phong nhị Thánh Cao Sơn Đại vương, Quý Minh Đại vương là Thượng đẳng thần.

Lễ hội tế lễ nhị vị thành hoàng được dân làng tổ chức trọng thể và tôn nghiêm với đầy đủ các tiết lệ, xuân thu nhị kỳ lễ hội được mở vào 12 tháng giêng và 20 tháng tám (âm lịch) trong lễ hội có rước kiệu tôn vinh thần và thực hiện trang nghiêm nghi thức tế tự.

Từ 12 đến 14 tháng giêng, hai làng Cao Thượng và Đầu Cầu đến mở hội lớn suốt 3 ngày, rước thánh từ đình Chanh và đình Trên về đình Chợ (đình Cao Thượng gần chợ nên còn gọi là đình Chợ).

Hai làng tổ chức lễ tế rất lớn và hát ca trù dâng thánh. Phần hội được tổ chức các hoạt động thể thao văn hóa như vật, cờ bỏi, chọi gà, nhẩy phỗng… Buổi tối, chính quyền và người dân địa phương tổ chức các hoạt động văn nghệ dân gian như: hát tuồng, hát chèo. Những hoạt động này đã trở thành hội lệ thiêng liêng của người dân địa phương.

Nguồn: Dân tộc & Thời đại, số87, 2/2006