Đình Khúc Toại khởi dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 19 (1758) đến thời Nguyễn trùng tu vào các năm Đinh Mùi niên hiệu Thành Thái 19 (1907), Quý Sửu niên hiệu Duy Tân 7 (1913), Mậu Thìn niên hiệu Bảo Đại 3 (1928). Nghệ thuật chạm khắc trang trí ở đình Khúc Toại có thể so sánh với các ngôi đình cổ nổi tiếng ở xứ Kinh Bắc.

Đình Khúc Toại nằm bên bờ Nam sông Ngũ Huyện Khê, nhìn về hướng Đông Nam, đây là công trình tín ngưỡng còn bảo lưu được khá nguyên sơ nghệ thuật kiến trúc thời Lê - Nguyễn.

Trong dân gian có truyền thuyết kể rằng: Vào niên hiệu Hồng Đức đời Lê Thánh Tông (1470 - 1497), làng Khúc Toại có một quan võ nổi tiếng tài giỏi. Người ta không nhớ họ tên ngài là gì, chỉ biết rằng, sau khi ngài về thần, dân làng gọi ngài là Đức Đệ Tam.

Khi còn làm quan trong triều, Đức Đệ Tam kết bạn với một số võ tướng người làng Đông Thọ (nay thuộc xã Đông Thọ, huyện Yên Phong). Bấy giờ giặc cỏ vùng sơn cước nổi lên như ong. Triều đình nhiều lần cử Đức Đệ Tam và võ quan Đông Thọ xuất chinh, lần nào họ cũng thắng trận trở về.

Hai Ngài lại được triều đình cử cầm quân thị sát vùng biên thùy, nghe tài danh của hai ngài, người phương Bắc không dám nhòm ngó bờ cõi nước ta. Sau khi đã dẹp yên giặc giã, nhà vua sai hai Ngài đi tuần hành vùng Kinh Bắc, nhân đi qua làng Khúc Toại, Đức Đệ Tam mời bạn về nhà mình chơi. Sau nhiều ngày xông pha nơi chiến trận và vùng rừng núi, bây giờ họ mới được thư thả hàn huyên tại quê nhà, họ tâm sự suốt đêm.

Sáng sớm hôm sau, không hiểu sao, Đức Đệ Tam đột ngột qua đời, người bạn Đông Thọ ôm bạn khóc thảm thiết. Sau đó, Ngài mời dân làng đến làm lễ an táng cho bạn. Làm xong việc an táng cho bạn, Ngài hồi triều làm biểu tâu với triều đình xin phong cho bạn mình làm Thành hoàng làng Khúc Toại.

Dân Khúc Toại rất cảm kích trước nghĩa tình thủy chung ấy, nên vị võ tướng Đông Thọ qua đời, người làng cũng tôn Ngài làm Thành hoàng. Tình cảm ấy thấu đến vua Lê Thánh Tông, Ngài phong Đức Đệ Tam là Trung Huệ Đại Vương, vị võ tướng làng Đông Thọ làm Đống Minh Đại Vương.

Đình Khúc Toại là một công trình kiến trúc còn khá nguyên sơ của nghệ thuật kiến trúc thời Lê. Đến thời Nguyễn, đình được trùng tu và mở rộng. Đình hướng Đông Nam, có kiến trúc kiểu chữ Đinh (J), Tòa Tiền Tế 5 gian, 2 chái, Tòa Hậu cung 3 gian. Chiều rộng các gian không đều nhau, nền đình lát gạch Bát Tràng, xung quanh vỉa đá tảng.

Bộ khung toà Tiền tế được làm bằng gỗ lim, liên kết bởi 9 bộ vì kèo theo kiểu thức thượng giá chiêng, con chồng, hạ câu đầu, kẻ trường, trợ đỡ cho bộ khung đình là hệ thống cột lực lưỡng phân đều theo 9 hàng cột ngang và 6 hàng cột dọc, cột cái chu vi 2,5m, cột quân 1,8m và cột con 1m, toàn bộ cột đều có chân tảng tạc bằng đá xanh kê đỡ bên dưới.

Tòa Tiền tế có bình đồ kiến trúc kiểu “tường chữ Đinh mái chữ Công” với các lớp mái đao cong uốn lượn duyên dáng bên bến nước, dòng sông. Bộ khung đình dựng bằng gỗ lim trang trí lộng lẫy.

Nghệ thuật chạm khắc tập trung ở tòa Tiền tế. Các nghệ nhân xưa của làng nghề Khúc Toại bằng nhiều thủ tháp nghệ thuật: Chạm nổi, chạm lộng, chạm thủng, chạm kênh bong thể hiện tài năng sáng tạo của mình ở ngôi đình.

Trên các bộ phận kiến trúc như: vì nóc, con rường, cốn, đầu dư, kẻ, bảy đều được chạm khắc trang trí. Tòa tiền tế có 2 vì nóc gian giữa kết cấu “chồng rường” và đầu các con rường đều được chạm nổi hoa lá với nét chạm phóng khoáng. Các gian bên có vì nóc kiểu “ván mê” được chạm nổi đầu rồng mặt hổ phù với mặt lồi to, mũi nở, râu bờm dài bay múa uy phong.

Hình tượng rồng mặt hổ phù nhằm đề cao vẻ uy nghiêm linh thiêng của ngôi đình. Các đầu dư chạm đầu rồng ngậm ngọc với nét chạm điêu luyện. Gian giữa có hai kẻ phía trước được tạo hình là hai con rồng lớn với đầy đủ các chi tiết đầu, thân, đuôi; nhưng lớp vẩy trên mình rồng lại làm những cụm hoa lá nở rộ. Hai bảy hiên gian giữa chạm nổi hình rồng bán thân đang cuộn mình trong những đám mây chầu vào đình. Còn các đầu bảy khác chạm nổi rồng lá.

Đặc biệt bức cửa võng gian giữa được chạm với nhiều chủ đề theo Đạo giáo như: Lưỡng long chầu nguyệt, long giáng, phượng vũ, long mã đồ thư, bát bửu… Nghệ thuật chạm khắc của đình Khúc Toại không những thể hiện tài năng của các nghệ nhân xưa, mà còn gửi gắm những mơ ước về một xã hội hưng thịnh, no ấm.

Cùng với giá trị kiến trúc điêu khắc, đình Khúc Toại còn bảo lưu nhiều cổ vật quý giá như: 19 đạo sắc phong của các triều vua (sớm nhất là đạo cấp năm Vĩnh Khánh thứ 2 (1730), muộn nhất là đạo cấp năm Khải Định thứ 9 (1924)); 2 bia đá có niên đại Bảo Đại 3 (1928) cho biết về việc trùng tu đình vào thời Nguyễn; nhiều đồ thờ tự cổ quý như: hương án, long ngai, sập thờ, kiệu thờ, siêu đao, bát bửu, kiệu bát cống… là những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc của thời Lê, Nguyễn.

Hàng năm, lễ hội đình Khúc Toại được tổ chức vào các ngày 4, 5, 6 tháng Giêng âm lịch. Ngày hội là dịp nhân dân Khúc Toại tưởng niệm công lao đánh giặc ngoại xâm cứu nước, phù giúp dân an vật thịnh, mùa màng tốt tươi của các vị thần thành hoàng được thờ tại đình. Đây vốn là nét đẹp văn hóa truyền thống trên vùng quê Bắc Ninh - Kinh Bắc văn hiến.

Đình Khúc Toại được UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa năm 2008.

Nguồn: Báo Bắc Ninh